خدمات متقابل نماز جمعه و انقلاب اسلامی
چکیده
نمازجمعه یکی از فرائض مهم اسلامی است که از زمان اوّلین برپاییاش تا به امروز فراز و نشیبهایی داشته است. بیشک میتوان اوج دوران نمازجمعۀ عصر غیبت را در انقلاب اسلامی دانست. یکی از موضوعات قابل توجه این دوره، خدمات متقابلی است که نمازجمعه و انقلاب اسلامی نسبت به یکدیگر داشتهاند؛ پژوهش پیشرو به روش تحلیلی-توصیفی درصدد پاسخ به این پرسش است که خدمات متقابل نمازجمعه و انقلاب اسلامی به یکدیگر چیست؟
از فواید این پژوهش، بازخوانی ظرفیّتهای عبادی-سیاسی نمازجمعه در انقلاب اسلامی از یک طرف، و تبیین ظرفیّتهای انقلاب اسلامی در جهت تقویت نمازجمعه از طرف دیگر است. نمایش پیوند دین و حکومت، بسیج تودهها و مشارکت اجتماعی، ایجاد شور و حماسۀ نظامی، مدیریت بحران و امیدآفرینی، تحکیم وحدت اسلامی، توجیه و تبیین سیاست خارجی، راهبری سیاستهای فرهنگی، فعّالسازی ظرفیّتهای مردمی، تکریم ظرفیّتهای صنفی، از جمله خدمات نمازجمعه به انقلاب اسلامی است. احیای نمازجمعه، حفظ ماهیّت اصیل نمازجمعه، مدیریت امور نمازجمعه، لغو موروثیبودن نمازجمعۀ برخی شهرها، تربیت خطبای شاخص در پرتوی انقلاب، تشخّصدادن به نمازجمعه در ماهیّت شهری، تأمین بودجۀ ساخت مصلّا، از جمله خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه است که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است.
کلیدواژه: نماز جمعه، خدمات نمازجمعه، انقلاب اسلامی، خدمات انقلاب اسلامی.
مقدمه
نمازجمعه یکی از فرائض مهم اسلام است که در زمان حضور معصوم(ع) بر همگان واجب عینی و در زمان غیبت، طبق نظر مشهور، واجب تخییری است. اوّلین نمازجمعه به دستور پیامبر(ص) در مدینه اقامه شد و تا به امروز مانند بسیاری از موضوعات دینی، فراز و نشیبهایی داشته است. نمازجمعه همواره بین عامّه پررنگ بوده است. شیعیان نیز از زمان صفویّه بیشتر به آن توجه کردهاند. با وجود این، بیشک میتوان اوج دوران نمازجمعۀ عصر غیبت را با توجه به مقتضیات مکانی و زمانی، پس از انقلاب اسلامی دانست. در این دوره، نمازجمعه در بسیاری از ابعاد، رنگوبوی دیگری یافت.
یکی از ابعاد فراوان قابل بررسی این موضوع، خدمات متقابلی است که نمازجمعه و انقلاب اسلامی نسبت به یکدیگر داشتهاند؛ بر این اساس، پژوهش پیشرو درصدد پاسخ به این پرسش است که خدمات متقابل نمازجمعه و انقلاب اسلامی به یکدیگر چیست؟
در جستوجوی انجام شده با کلیدواژههای بهکاررفته در این موضوع (نمازجمعه، خدمات نماز جمعه و …) در پایگاههای اینترنتی نورمگز، سیویلیکا و مگیران، پیشینهای برای این تحقیق یافت نشد؛ تنها مقالۀ دستآوردهای شبکۀ امامت جمعه بعد از انقلاب اسلامی (علیاصغر عزّتی/ رسم راهبری/ فصلنامۀ علمی مرکز تخصصی شهدای محراب/ شمارۀ دوم بهار ۱۴۰۴) با موضوع تحقیق حاضر مرتبط است؛ مقالۀ مذکور، مهمترین دستاوردهای شبکۀ امامت در عرصههای مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و رسانهای را بررسی کرده است. به عبارتی، تمرکز اصلی مقالۀ نام برده شده، بر دستآوردهای نمازجمعه و در واقع خدمات نماز جمعه به انقلاب اسلامی است؛ بنابراین، به خدمات متقابل انقلاب اسلامی و نمازجمعه اشارهای نداشته است.
پژوهش پیشرو که به روش تحلیلی-توصیفی تنظیم شده، ضمن بررسی دستآوردهای نمازجمعه برای انقلاب اسلامی، دستآوردهای انقلاب اسلامی برای نمازجمعه را نیز بیان کرده است.
از فواید این پژوهش، بازخوانی و شناخت بیش از پیش ظرفیّتهای عبادی-سیاسی نمازجمعه و تأثیر آن در فعالیتها و رویدادهای انقلابی از یک طرف، و تبیین ظرفیّتهای انقلاب اسلامی در جهت تقویت نمازجمعه و در واقع تبیین دستآوردهای انقلاب اسلامی در این موضوع از سویی دیگر است.
در این پژوهش، ابتدا خدمات نمازجمعه به انقلاب اسلامی در زمینههای سیاسی اجتماعی، نظامی و فرهنگی بیان میگردد و سپس شواهدی برای این خدمات به صورت تحلیلی مطرح میشود. در ادامه نیز، خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه در زمینههای ماهیتی و مدیریتی، بیان شده و مصادیقش ذکر خواهد شد.
الف. خدمات نمازجمعه به انقلاب
۱. نمایش پیوند دین و حکومت
نمازجمعه از مهمترین نمایشگرهای ارتباط دین، عبادت، مردم و سیاست است؛ چنانکه مقام معظّم رهبری آن را نقشۀ راهنمایی میداند که هر هفته مسیر حرکت امّت را رهنمون است: «نمازجمعه همچون نشانههای راهنما است که هر جمعه در مقابل دیدگان آحاد مردم قرار میگیرد و به آنان مسیر صحیح حرکت را نشان می دهد.»
پیوند دین و سیاست از مسائل در خور توجه حکمرانی دینی است. بر این اساس، از مهمترین خدمات نمازجمعه به انقلاب اسلامی، نمایش پیوند ناگسستنی دین و حکومت و سیاست است؛ این یادآوری هفتگی، تأکیدی بر اصالت و اهمیّت حکومت و سیاست است.
۲. بسیج تودهها و مشارکت اجتماعی
اجتماعاتی مردمی از بههم پیوستن آحاد مردم بهوجود میآید. بسیاری از کشورها برای تشکیل چنین اجتماعاتی، در کنار تبلیغات فراوان، هزینههایی گزافی میکنند؛ حتی گاه برای شرکت و عدم شرکت در اجتماعات مشوّقها و جریمههایی در نظر میگیرند.
نمازجمعه به دلیل عبادی-سیاسی بودن و به پیشتوانۀ انگیزههای معنوی و همچنین داشتن جذابیّتهای رسانهای، ظرفیّتی عالی برای بسیج تودهها دارد؛ انقلاب اسلامی از همان ابتدا از این ظرفیّت برای تشکیل اجتماعات گوناگون در زمینههای مختلف نظامی، سیاسی، فرهنگی و …، نهایت استفاده را برده است.
امام خمینی(ره) سالها پیش از انقلاب، به این ظرفیّت توجه داشت. ایشان در اهمیّت احیای نمازجمعه مینویسد:
«در خطبۀ روز جمعه این طور نبود که فقط یک سوره و دعایی بخوانند و چند کلمهای بگویند؛ با خطبههای جمعه بسیج سپاه میشد و از مسجد به میدان جنگ میرفتند و کسـی کـه از مسجد بـه میدان جنگ برود، فقط از خدا میترسد و بس، و از کشتهشدن و فقر و آوارگی نمیترسد، و چنین سپاهی سپاه فاتح و پیروز است. هرگاه خطبههایی را که راجعبه جمعه است و خطبههای حضرت امیر(علیه السلام) را ملاحظه کنید، میبینید که بنابراین بوده که مردم را به راه بیندازند و به حرکت درآورند و به مبارزه برانگیزند، برای اسلام فدایی و مجاهد بسازند و گرفتاریهای مردم دنیا را برطرف کنند. اگـر هر روز جمعه مجتمع میشدند و مشکلات عمومی مسلمانان را به یاد میآوردند و رفع میکردند، یا تصمیم به رفع آن میگرفتند، کار به اینجا نمیکشید. امروز باید با جدّیت این اجتماعات را ترتیب دهیم و از آن برای تبلیغات و تعلیمات استفاده کنیم؛ به این ترتیب نهضت اعتقادی و سیاسی اسلام وسعت پیدا میکند و اوج میگیرد.»
تاریخ انقلاب اسلامی، مملوّ از به صحنه کشیدن این ظرفیّتهاست؛ بسیج نیروهای رزمنده و بدرقۀ آنها به سمت جبهههای حق علیه باطل در دوران جنگ تحمیلی هشت ساله، قاب فراموشنشدنیای از این ظرفیّت است.
خطبههای پرشور و مهیّج ائمّۀ جمعه در طول انقلاب و در سراسر کشور با تقویت اعتقادات دینی مردم توانست یک شبکۀ ارتباطی وسیع ایجاد نماید و وجدان اجتماعی جوانان را بهسوی جبههها سوق دهد. مردم در هر هفته پول و جواهرات و … را به نمازجمعه تحویل میدادند و در کنار آنها صفهای طولانی اعطای خون بهوجود میآمد.
۳. ایجاد شور و حماسه نظامی
در کنار شناخت و معرفت که پایۀ اساسی هر حرکتی است، نیروى دیگرى برای حرکت و استمرار آن به نام انگیزه و هیجان وجود دارد که عامل آن احساسات و عواطف است؛ برانگیختن احساسات و عواطف از راههای مختلفی ممکن است که یکی از اثرگذارترین آنها تصویرسازی است.
در طول انقلاب اسلامی که کشور سالیانی متوالی، مستقیم و غیرمستقیم درگیر جنگ نظامی بوده، یا در معرض تهدید جنگ و دشمنی قرار داشته، نمازجمعه توانسته است در ایجاد شور و هیجان نظامی و برانگیختن احساسات حماسی نقشآفرینی کند؛ خطبههای نمازجمعه علاوه بر ارزشهای عبادی، سیاسی، یک نمایش بزرگ رزمی و نظامی عمومی نیز هست؛ ایراد خطبهها توسط امامجمعه بهصورت ایستاده که نماد ایستادگی و آمادگی رهبران اسلامی است، اتکای به سلاح خطیب جمعه که نماد استفاده از تجهیزات نظامی زیر چتر ایمان است، همگی ابزاری است که میتواند بهخوبی برای بسیج و تهییج عمومی استفاده شود.
در طول جنگ تحمیلی هشت ساله، شهدا را به شهرهای خود منتقل میکردند و پس از برگزاری نمازجمعه، مردم ایشان را تشییع مینمودند و این خود باعث ایجاد احساس احترام به آن شهید و خانواده او و موجب تقویت روحیه انتقامجویی از دشمن در مردم میشد.
۴. مدیریت بحران و امیدآفرینی
اجتماع مردم در نمازجمعه، فرصتی متمرکز در اختیار خطیب جمعه قرار میدهد تا علاوه بر مدیریت بحرانها، امیدآفرینی کند. مصداق این کارکرد نمازجمعه در طول انقلاب اسلامی فراوان است؛ مقام معظّم رهبری دربارۀ این ظرفیّت نمازجمعه در روزهای اوج نیاز مردم به آرامش و امید میگوید:
«من در آن سالهای اوّل انقلاب و روزهایی که تشنّج و جنگ روانی دشمن علیه ما در حد اعلی بود، بالعیان مشاهده میکردم یکی از عواملی که در مقابل آن جنگ روانی عجیبی که دشمن بهوسیلۀ گروهکها و غیرذلک راه انداخته بود، آرامش میداد همین نمازهای جمعه بود؛ نقش ائمّۀ جمعه بود؛ لذا دشمن ائمّۀ جمعه را نشان گرفت؛ چون میدید اینها چقدر نقش دارند.»
خطبههای تاریخی نماز جمعۀ مقام معظّم رهبری پس از شهادت سردار سلیمانی و نماز جمعۀ نصر، دو نمونۀ بارز مدیریت بحران و امیدآفرنی بهسیلۀ نمازجمعه است.
شرکت بیش از حد معمول مردم در نماز جمعۀ پس از آغاز جنگ دوازده روزه، آن هم بدون هماهنگی و دعوت نهادهای مربوطه، نشان داد، مردم نمازجمعه را همانند دوران جنگ تحمیلی مهمترین قرارگاه اجتماعی خود میدانند؛ چنین حضور چشمگیری حاکی از این است که با وجود رسانههای اجتماعی متعدد، نمازجمعه همچنان میتواند در مدیریت بحران و امیدآفرینی نقشآفرین باشد.
۵. تحکیم وحدت اسلامی
یکی از بدیهیترین کارکردها و خدمات نمازجمعه به انقلاب اسلامی، وحدتآفرینی در سطح ملی است؛ هر جمعه جمعیتهای خرد از گوشه و کنار شهرها و روستاها، همچون نهرهای کوچکی بهسوی اجتماع جمعه روان میشوند و با اتصال به یکدیگر در میعادگاه نمازجمعه سیلی از جمعیت را تشکیل میدهند و تجلّی درخشانی از آیۀ «وَاعتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلا تَفَرَّقوا» میشوند.
گوشسپاری خیل جمعیت به خطبههای یک نفر بهعنوان امامجمعه، همنوایی آنها در سردادن شعارهای واحد علیه کفر و استکبار یا شعارهای حماسی و سیاسی در ابراز وفاداری به رهبری نظام و انقلاب اسلامی و در نهایت اقامۀ نمازی باشکوه و پرجمعیت پشت سر امامجمعه، همگی جلوههای وحدتی هستند که نمازجمعه به جامعه اسلامی تزریق میکند.
از آنجایی که انقلاب اسلامی از بدو پیروزی خود با انواع توطئهها و تهدیدها، خصوصاً اختلافافکنی و تجزیه و جنگ داخلی مواجه بوده است، بهخوبی از ظرفیّت نمازجمعه جهت وحدتآفرینی استفاده شده است.
حتی در نمازجمعۀ اهلتسنن، مواضع درست و بهموقع برخی از ائمّۀ جمعه توانسته بحرانهای مذهبی و قومیتی را خنثی کند و وحدتآفرین باشد.
۶. توجیه و تبیین سیاست خارجی
فارغ از اینکه سیاست خارجی دولتهای مختلف در طول انقلاب، چقدر هماهنگ با اصول انقلاب بودهاند، یا تا چه حد این اصول را در عمل پیاده کردهاند، نمازجمعه در مقاطعی، یکی از تریبونهای اصلی جهت توجیه و روشنگری نسبت به تغییر گفتمان در سیاست خارجی بوده است؛ نمونۀ بارز این موضوع سیاست خارجی در دوران دولت سازندگی است.
از سال ۱۳۶۸ با پایان جنگ سرد، جنگ تحمیلی، حمله عراق به کویت و جنگ نفت در خلیج فارس، سیاست خارجی منطقهای دولت ایران بهسمت تنشزدایی و بهبود روابط با کشورهای منطقه، ایجاد ترتیبات امنیتی با مشارکت دولتهای منطقه، میانجیگری در مناقشات منطقهای و سیاستزدایی از اوپک حرکت کرد.
در راستای توجیه سیاست جدید خارجی از تریبون نمازجمعه، رئیسجمهور وقت، مرحوم آقای هاشمی در مهر ۱۳۶۸ در خطبههای نمازجمعه تهران ضرورت این سیاستها را تبیین کرد؛ همچنین ایشان در اسفند ۱۳۶۹ نیز در خطبههای نمازجمعه، سیاست دولت ایران را نسبت به همسایگان تشریح کرد.
جدا از سیاست دولتهای بعد از انقلاب که ممکن است دچار دگرگونیهای اساسی در ادوار مختلف شده باشد، همواره تریبون نمازجمعه فرصتی برای دفاع از سیاستهای اصولی نظام و رهبری انقلاب بوده است و ائمّۀ جمعه در سراسر کشور، تشریح مواضع اصولی رهبر انقلاب را جزء وظائف اصلی و غیرقابل مغفول خود میدانند.
۷. راهبری سیاستهای فرهنگی
نمازجمعه بهعنوان قرارگاه و قلب فرهنگی شهر، بهصورت هفتگی مجمع گروههای مختلف فرهنگی، خصوصاً مساجدی است که هر یک در گوشهای از شهر فعالیت دارند؛ امامجمعه هر هفته این فرصت را دارد تا در حضور هستۀ سخت فرهنگی حورۀ مأموریت خود، ائمّۀ جماعات و مربیان، نمازگزاران مساجد و … به تبیین اصول و بایستههای فرهنگی بپردازد و سیاستهای فرهنگی را راهبری کند.
سیاستهای فرهنگی گاهی مربوط به مسائل کلان ملی است؛ مسائلی همچون بحث حجاب و عفاف، فرزندآوری، کتابخوانی. گاهی نیز تابع سیاستهای عالی و ملّی هستند و تبیین و راهبری متناسب با خود را میطلبند؛ تریبون نمازجمعه همیشه فرصتی بوده تا امامجمعه بتواند علاوه بر سیاستهای فرهنگی حوزۀ خود، نسبت به سیاستهای ملّی نیز تبیین و راهبری داشته باشد.
۸. فعالسازی ظرفیّتهای مردمی
برگزاری نمازجمعه به دلیل ماهیت مردمی آن، بستری مناسب جهت پرورش استعدادهای مختلف مردمی و استفاده از آنها در سایر بخشهاست. عوامل گوناگون اجرایی نمازجمعه، از عوامل انتظامات و اجرا گرفته تا تیمهای متعدد جهت برنامههای مختلف فرهنگی و دینی در حاشیۀ قبل و بعد از نمازجمعه، همگی زمینههایی برای شناسایی، پرورش و رشد استعدادهای مردمی است؛ پرورش سه مجری استانی صداوسیما توسط یکی از مجریان پیشکسوت نمازجمعۀ شیعیان زاهدان، نمونهای از این استعدادیابی و فعالسازی مذکور است.
۹. تکریم ظرفیّتهای صنفی
یکی از سنتهای نمازجمعه بعد از انقلاب، اشاره به مناسبتهای برجستۀ تقویم است. برخی از این مناسبتها متعلق به اصناف است و به بهانۀ یادروز آنها، از خدماتشان تقدیر لسانی میشود یا حتّی پس از اقامۀ نماز، با هدایایی از برخی چهرههای برگزیدۀ اصناف تقدیر عملی میگردد؛ این تقدیر که در بسیاری از اوقات در حضور نیروهای آن صنف به عمل میآید، به نوعی تکریم و تشخصدادن به اصناف خدوم است که میتواند در رضایت کاری نیروها یا کیفیت خدمات آنان و در نتیجه رضایت عمومی تأثیرگذار باشد.
ب. خدمات انقلاب به نمازجمعه
۱. احیای نمازجمعه
بهدنبال انتقاد حکومت عثمانی از شیعیان به سبب برگزار نکردن نمازجمعه، با تلاش شیعیان و علماء خصوصاً محقق کرکی در دوران صفویه بهتدریج نمازجمعه در ایران گسترش یافت و امامت جمعه منصبی حکومتی گردید. در دورۀ قاجار نیز امامت جمعه منصبی حکومتی و موروثی بود؛ امّا بهدلیل کاهش اعتبار مناصب مذهبی، بهتدریج اهمیّت خود را از دست داد. در دوران پهلوی، امامان جمعه، بهویژه در شهرهایی مانند تهران، چون ارتباط رسمی با حکومت داشتند، غالباً از مقبولیت مردمی برخوردار نبودند و اقامۀ نمازجمعه نیز چندان رونق نداشت؛ البته برخی عالمان بر پایۀ فتوا به وجوب تخییری یا تعیین نمازجمعه، این نماز را اقامه میکردند که چون به حکومت وابسته نبود، با اقبال عمومی مواجه میشد.
مقام معظّم رهبری در ترسیم وضعیت نمازجمعۀ قبل از انقلاب میگوید:
«ما از نمازجمعه در دوران حکومت طاغوت محروم بودیم. در بعضی از شهرها بهعنوان همان روش قدیم، حکّام یک نفر را معیّن میکردند و میگذاشتند؛ البتّه در بعضی از شهرها هم مثل مشهد، امامجمعۀ محترم و مکرّمی بود -مرحوم آقای حاج شیخ غلامحسین تبریزی- که مرد بسیار هم عالم، هم متّقی، هم زاهد [بود] که ربطی به حکومت نداشت؛ از این قبیل هم داشتیم؛ لکن در خیلی از شهرهای دیگر، امامجمعه منصوب آن حکومتهای طاغوت بود. مردم هم نمیرفتند و اعتنا هم نمیکردند. آن نمازجمعهای که حاکم طاغوتی آن را بگذارد، برای مردم جذّاب نیست و مردم هم نمیرفتند … .»
شور و هیجان انقلابی و دمیدن روحی تازه در کالبد ملّت پس از انقلاب، عامل مهمّی در افزیش کمّی و کیفی نمازجمعه شد؛ در این دوره، نمازجمعه رشد چشمگیری کرد و اگرچه در برخی مقاطع بهدلایلی با فرازونشیبهایی همراه بوده، امّا در مجموع، برگزاری نمازجمعه در بیش از ۸۰۰ پایگاه، با هیچیک از دورانهای تاریخی عصر غیبت قابل قیاس نیست؛ بنابراین، احیای واقعی نمازجمعه در دوران انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و این یکی از بزرگترین دستآوردهای انقلاب و خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه است.
۲. حفظ ماهیت اصیل نمازجمعه
ماهیت و روح اصیل نمازجمعه، در هم تنیدگی مسائل عبادی و سیاسی است؛ این را میتوان از ترکیب دو خطبه با دو رکعت نماز و محتوای خطبهها بهخوبی برداشت کرد؛ امام رضا(علیه السلام) دربارۀ خطبۀ نمازجمعه میفرماید:
«إِنَّمَا جُعِلَتِ الْخُطْبَهُ یَوْمَ الْجُمُعَهِ لِأَنَّ الْجُمُعَهَ مَشْهَدٌ عَامٌّ فَأَرَادَ أَنْ یَکُونَ لِلْأَمِیرِ سَبَبٌ إِلَى مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغِیبِهِمْ فِی الطَّاعَهِ وَ تَرْهِیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصِیَهِ وَ تَوْقِیفِهِمْ عَلَى مَا أَرَادَ مِنْ مَصْلَحَهِ دِینِهِمْ وَ دُنْیَاهُمْ وَ یُخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ (الآفَاقِ مِنَ) الْأَهْوَالِ الَّتِی لَهُمْ فِیهَا الْمَضَرَّهُ وَ الْمَنْفَعَهُ وَ لَا یَکُونُ الصَّابِرُ فِی الصَّلَاهِ مُنْفَصِلًا وَ لَیْسَ بِفَاعِلٍ غَیْرُهُ مِمَّنْ یَؤُمُّ النَّاسَ فِی غَیْرِ یَوْمِ الْجُمُعَهِ وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ خُطْبَتَیْنِ لِیَکُونَ وَاحِدَهٌ لِلثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَ التَّمْجِیدِ وَ التَّقْدِیسِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْأُخْرَى لِلْحَوَائِجِ وَ الْإِعْذَارِ وَ الْإِنْذَارِ وَ الدُّعَاءِ وَ لِمَا یُرِیدُ أَنْ یُعَلِّمَهُمْ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ مَا فِیهِ الصَّلَاحُ وَ الْفَسَادُ؛ علّت اینکه خطبه در روز جمعه قرار داده شده این است که چون جمعه روز حضور عامّۀ مردم است، حاکم وسیلهاى براى پند و اندرز آنان داشته باشد و مردم را به طاعت تشویق کند و از معصیت برحذر دارد و از تصمیم خود دربارۀ مصالح دین و دنیایشان، آگاه سازد و از آنچه از گوشهوکنار مىرسد و حوادثى که در آنها براى مردم سود و زیانى هست، خبردار کند. کسی که در نماز امامت میکند، جدا و منفصل نباشد و غیر از او شخص دیگری از کسانی که در غیر از روز جمعه امامت میکنند، این کار را انجام نمیدهد. دو خطبه قرار داده شده تا در یکی حمد و ثنا و تمجید و تقدیس الهی کنند و در دیگری نیازها، هشدارها و دعاها را قرار دهند و اوامر و نواهی و دستوراتی که به اصلاح و فساد جامعه اسلامی مرتبط است، به آنها اعلام دارند.»
بنابراین، عبادی و سیاسی بودن، دو بخش جداییناپذیر نمازجمعه هستند؛ با وجود این، در برخی کشورهای اسلامی نمازجمعه از ماهیت اصیل خود فاصله گرفته است؛ نمازجمعه که میتواند مبدأ حرکت عظیمی گردد، در اثر نفوذ حکومتهای فاسد چنان بیروح و بیرمق شده است که عملاً آثار مثبتی در پی ندارد و تشریفاتی برپا میشود. مهمترین نمازجمعۀ سال، نمازجمعۀ قبل از رفتن به عرفات است که حجّاج خانۀ خدا از سراسر جهان در آن شرکت دارند. سزاوار است که برای تهیۀ چنین خطبهای ماهها مطالعه کنند و به برکت آگاهیدادن به جامعه اسلامی، مشکلات مهمّی را حل کنند؛ امّا با نهایت تأسف در این ایام مشاهده میشود که مسائل بسیار پیشپاافتاده مطرح میشود و خبری از مسائل اصولی نیست.
این درحالی است که پس از انقلاب و در جمهوری اسلامی، با حفظ ماهیت و فلسفۀ نمازجمعه، همواره در خطبههای دوم، به امور سیاسی و مسائل روز پرداخته شده، طوری که اگر خطبههای دوم نمازجمعههای پس از انقلاب را بررسی کنیم، میتوان تاریخ و وقایع سیاسی شهرها را استخراج کرد.
۳. مدیریت امور نمازجمعه
یکی دیگر از خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه، تأسیس تشکیلاتی فراگیر برای مدیریت امور مربوطه در دوران پس از انقلاب اسلامی است؛ بعد از گسترش نمازهای جمعه و با پیشنهاد آیتاللّه خامنهای در سال ۱۳۶۳ ش، هیئتی هفتنفره توسط امام خمینی(ره) مأمور تدوین آییننامه و رسیدگی به امور مربوط به امامان جمعه شدند و «شورای دبیرخانۀ مرکزی ائمّۀ جمعه» را تشکیل دادند. در سال ۱۳۷۱ ش نام این شورا به «شورای دبیرخانۀ مرکزی ائمّۀ جمعه» تغییر یافت.
در سال ۱۳۷۲ ش، «شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه» جایگزین شورای قبلی شد و تا به امروز به همین نام شناخته میشود. تعیین و نظارت بر ائمّۀ جمعه، رسیدگی به شکایات نمازجمعه، سیاستگذاری برای بهبود کیفیت و تأثیرگذاری و حفظ استقلال نهاد از جهتگیریهای سیاسی از وظایف شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه است.
خدمات مختلف حمایتی، علمی، پژوهشی و … که به ائمّۀ جمعه و نمازهای جمعه ارائه میشود، همگی جهت ارتقای کمّی و کیفی نمازجمعه است؛ راهاندازی مرکز تخصصی شهدای محراب و تربیت دانشپژوهان رشته امامت جمعه و جماعت، از جمله خدمات شورای سیاستگذاری در سالهای اخیر است که به برکت انقلاب اسلامی و حمایتهای نظام جمهوری اسلامی محقق شده است.
۴. لغو موروثیبودن نمازجمعه برخی شهرها
چنانکه گذشت، از دورۀ قاجار، منصب امامت جمعه موروثی شد. بررسی اسامی ائمّۀ جمعۀ برخی از شهرها نشان میدهد که این موضوع تا قبل از انقلاب نیز وجود داشته است؛ بهعنوان نمونه امامجمعۀ تهران در زمان پهلوی از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۵۷ ش، سیّدحسن امامی فرزند سیّدمیرزا ابوالقاسم تهرانی، نوۀ سیّدزینالعابدین امامجمعه، نوادۀ میرزا ابوالقاسم امامجمعه بود که همگی امامجمعۀ تهران بودهاند.
ازجمله مناطق دیگری که ائمّۀ جمعۀ آن بهصورت موروثی انتخاب میشدند، دزفول، خوانسار و برقان بود؛ اگرچه موروثیبودن الزاماً چیز بدی نبود و معمولاً ائمّۀ جمعۀ برسرکار آمده، علاوه بر شرافت اجدادی خود، واجد شرایط شرعی و مقبولیّت مردمی نیز بودند، امّا نفس موروثیبودن راه انتخاب اصلح را در مواقع لزوم میبست.
فرایند انتخاب امامجمعه بعد از انقلاب اسلامی از طریق تشکیلاتی که برای این امر بهوجود آمد،این امکان را فراهم کرد تا هر زمان که مصالحی اقتضای تغییر امامجمعه را داشته باشد، این تغییر انجام شود و مانعی نداشته باشد.
۵. تربیت خطبای شاخص در پرتوی انقلاب
دستوپنجه نرم کردن طلاب با طاغوت و مبارزاتشان قبل از انقلاب از آنان شخصیتهایی ساخت که پس از انقلاب هر یک مشعلی فروزان در جایگاه امامت جمعه و راهبری و هدایتگری منطقۀ خود شدند و این یکی از خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه است.
نمونههای بارز این ائمّۀ جمعه، شخصیتهایی بودند که در این جایگاه جان خود را نثار اسلام و انقلاب کردند و به شهدای محراب معروف شدند؛ آیات، سیّدمحمّدعلی قاضی طباطبایی، سیّداسداللّه مدنی، محمّد صدوقی، سیّدعبدالحسین دستغیب، عطاءاللّه اشرفی اصفهانی، پنج شهید محراب در دورۀ انقلاب اسلامی هستند.
برای نمونه دربارۀ شخصیت برجستۀ این افراد و تأثیرگذاری آنان بر مردم، به کلام مقام معظّم رهبری دربارۀ شهید صدوقی اشاره میشود:
«من فراموش نمیکنم آن روزهایی که هنوز ملت ایران شهد پیروزی را نچشیده بود. مردم شهرهای مختلف این کشور هر کدام به قدر تواناییشان، به قدر همّتشان برای به سرانجام رساندن این حرکت عظیم کاری میکردند. من آمدم یزد. وضعیتی که در شهر یزد من دیدم، برای من شگفتآور بود؛ آن روحیۀ پرتپش انقلابی در کنار نظم و انضباط و آرامش و متانت. در این شهر من مرحوم آیتاللّه شهید صدوقی را در آن دوره نه بهعنوان فقط یک روحانی برجسته در یک شهر، بلکه بهعنوان یک رهبر دینی و سیاسی و فرهنگی، یک رهبر انقلابی تمامعیار در این شهر یزد و در شهرهای سرتاسر استان مشاهده کردم و احساس کردم. چند روزی من در یزد بودم، وضع شهر را دیدم. از تبعید میآمدم. شهرهای دیگر را هم دیده بودم و بعد دیدم؛ امّا وضع یزد بدون اغراق یک وضع استثنایی بود.»
علاوه بر شهدای محراب، ائمّۀ جمعۀ شاخص دیگری نیز بودند که میتوان آنان را تربیتیافتگان مکتب انقلاب دانست؛ افرادی همچون مقام معظّم رهبری، حضرت آیتاللّه خامنهای خطیب تاریخی نماز جمعۀ تهران از سال ۱۳۵۸ ش تاکنون، آیتاللّه مشکینی در قم، حجّتالاسلام احسانبخش در رشت، حجّتالاسلام جمی در آبادان و … نمونههایی هستند که در تهران و دیگر شهرهای ایران، با روحیهای انقلابی الهامبخش مردم بودهاند.
۶. تشخصدادن به نمازجمعه در ماهیت شهری
ماهیت بصری شهرها اوّلین چیزی است که به چشم میآید و میتواند نشانگر مسائل زیادی از جمله بازتاب تعلّقات فرهنگی و تاریخی شهر باشد؛ تابلوهای نصبشده در سطح شهر اعم از تابلوهای تبلیغاتی یا تابلوهای راهنمایی، جزئی از ماهیت بصری شهر هستند که برخی از آنها جنبهای فراتر از یک تابلو دارند؛ مثلاً اگر وارد شهری شویم و از بدو ورد با تابلویی برخورد کنیم که عکسی از یک قلعۀ تاریخی را نشان میدهد و مدام با تابلوهای راهنماییای مواجه شویم که ما را به آن قلعۀ تاریخی راهنما میشود، پی خواهیم برد که قلعۀ کذایی عنصری اصلی در ماهیت این شهر است.
پس از انقلاب اسلامی، در بسیاری از شهرها تابلوهای تبلیغاتی نمازجمعه و همچنین تابلوهای راهنمایی که مردم را به سمت مصلای نمازجمعه دلالت میدهد، در کنار سایر تابلوهای مهم شهری نصب شدند؛ نصب این تابلوها نشاندهندۀ اهمیت عنصر نمازجمعه در بافت ماهیتی شهر و موضوعیتدادن به آن در ماهیت بصری شهر است؛ این اتفاق مثبت از خدماتی بود که پس از انقلاب اسلامی محقق گردید.
۷. تأمین بودجه و ساخت مصلّا
برخلاف گذشتههای دور و نزدیک قبل از انقلاب که بهدلایل مختلف، جمعیّت نمازجمعه میتوانست در مساجد شهرهای کوچک و بزرگ جای شود، پس از انقلاب با رشد جمعیّت از یک طرف و اقبال بینظیر مردم از طرف دیگر، احساس نیاز به ساخت مصلاهای بزرگ که مخصوص برپایی نمازجمعه باشد، روزبهروز بیشتر شد؛ اگرچه همیشه مردم در ساخت مصلّای نمازجمعه مشارکت داشتهاند، امّا گاهی هزینۀ بالای ساخت مصلّا خارج از توان مردم بود و بدون بودجه حاکمتی ممکن نمیشد؛ اختصاص میلیاردها ریال بودجۀ دولتی برای ساخت مصلّا در طول دوران پس از انقلاب ضمن نشاندادن اهمّیت بالای نمازجمعه برای حاکمیت، یکی از خدماتی است که انقلاب به نمازجمعه داشته است.
نتیجهگیری
دوران پس از انقلاب اسلامی، مهمترین دورۀ تاریخ نمازجمعۀ عصر غیبت است؛ در این دوره، نمازجمعه و انقلاب اسلامی خدمات متقابلی نسبت به یکدیگر داشتهاند که در پژوهش حاضر مورد بررسی قرار گرفت.
ازجمله خدماتی که از نمازجمعه نسبت به انقلاب اسلامی برشمرده شد، عبارت بودند از:
۱. نمایش پیوند دین و حکومت: نمایش پیوند دین و حکومت و سیاست، مشروعیتبخشی به سیاست با محوریّت مردم است.
۲. بسیج تودهها و مشارکت اجتماعی: تشکیل اجتماعات گوناگون در زمینههای مختلف نظامی، سیاسی، فرهنگی و … که با تقویت اعتقادات دینی در مردم بوده است.
۳. ایجاد شور و حماسه نظامی: ایراد خطبهها توسط امامجمعه بهصورت ایستاده، اتکای به سلاح، تشییع شهدا بعد از نمازجمعه، نماد و نمودی از نمایش و تهییج نظامی زیر چتر ایمان است.
۴. مدیریت بحران و امیدآفرینی: اجتماع حضوری و بزرگ مردم در نمازجمعه فرصتی جهت مدیریت بحرانهای پیشآمده و امیدآفرینی بوده است.
۵. تحکیم وحدت اسلامی: اتصال جمعیتهای خرد در نمازجمعه و تشکیل جمعیتی واحد، فرصتی مناسب جهت وحدتآفرینی ایجاد میکند.
۶. توجیه و تبیین سیاست خارجی: نمازجمعه در مقاطعی، یکی از تریبونهای اصلی جهت توجیه و روشنگری نسبت به تغییر گفتمان در سیاست خارجی بوده است.
۷. راهبری سیاستهای فرهنگی: نمازجمعه بهعنوان قرارگاه و قلب فرهنگی، بهصورت هفتگی ظرفیّتی جهت راهبری فرهنگی شهر است.
۸. فعالسازی ظرفیّتهای مردمی: ماهیت مردمی نمازجمعه، بستری مناسب جهت پرورش استعدادهای مختلف مردمی است.
۹. تکریم ظرفیّتهای صنفی: مناسبتهای هفتگی و تقدیر و تکریم اصناف در نماز جمعه، به بهبود رضایت عمومی میانجامد.
ازجمله خدمات انقلاب اسلامی نسبت نمازجمعه نیز به این موارد اشاره شد:
۱. احیای نمازجمعه: یکی از بزرگترین دستآوردهای انقلاب اسلامی است که در این دوره نمازجمعه کمی و کیفی رشد چشمگیری کرد.
۲. حفظ ماهیت اصیل نمازجمعه: ماهیت ترکیبی عبادی-سیاسی نماز جمعه، بهخوبی در دورۀ انقلاب اسلامی احیاء و حفظ شد.
۳. مدیریت امور نمازجمعه: تأسیس تشکیلاتی فراگیر برای مدیریت امور مربوطه، تأسیس مرکز تخصصی تربیت امامجمعه و سایر خدمات حمایتی، علمی، پژوهشی و … جهت ارتقای کمّی و کیفی نمازجمعه است.
۴. لغو موروثیبودن نمازجمعه برخی شهرها: این امکان را فراهم کرد تا در صورت لزوم فردی اصلح را انتخاب کرد.
۵. تربیت خطبای شاخص در پرتوی انقلاب: خطبای انقلابی با روحیهای مردمی و ضد استکباری ازجمله دستآوردهای انقلاب اسلامی است.
۶. تشخصدادن به نمازجمعه در ماهیت شهری: در نظر گرفتن عنصر نمازجمعه در بافت ماهیتی شهر و موضوعیتدادن به آن در ماهیت بصری شهر، نشان از اهمیّتدادن به نمازجمعه دارد که در دورۀ انقلاب اسلامی اتفاق افتاد.
۷. تأمین بودجه و ساخت مصلّا: اختصاص میلیاردها ریال بودجۀ دولتی برای ساخت مصلّای نمازجمعه، یکی دیگر از خدمات انقلاب اسلامی به نمازجمعه است.
منابع
۱. قرآن کریم.
۲. آذرخشى دیگر از آسمان کربلا، محمّدتقی مصباح یزدی، قم، مرکز انتشارات مؤسّسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۲.
۳. پایگاه اطلاعرسانی Khamenei.ir.
۴. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران، انتشارات اسلامیّه، ۱۳۷۴.
۵. وسائل الشیعه، محمّد بن حسن حرّ عاملی، مؤسسۀ آل البیت(علیه السلام)، ۱۳۶۷.
۶. فرزانگان خوانسار، احمدرضا کشوری، نشر دبیرخانۀ کنگرۀ آقاحسین خوانساری، ۱۳۷۸.
۷. فریضۀ استثنائی، هادی قهّار و حجّت امیری، قم، شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه، ۱۴۰۳.
۸. مقالۀ بررسی تأثیر خطبههای نمازجمعه بر تحولات سیاسی خارجی ایران، ماهنامۀ آفاق علوم انسانی، شمارۀ ۸۴، فروردین ۱۴۰۳.
۹. مقالۀ مطالعۀ تطبیقی سیاستها و اهداف برگزاری نمازجمعه در جمهوری اسلامی ایران، عربستان و ترکیه، فصلنامۀ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، شمارۀ ۳، پاییز ۱۴۰۱.
۱۰. مقالۀ نمازجمعه و نقش آن در ادارۀ جامعۀ اسلامی، مجلۀ جامعهشناسی کاربردی، شمارۀ ۸، تابستان ۱۳۷۶.
۱۱. نقش روحانیت در نظام اسلامی، شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه، ۱۳۷۵.
۱۲. ولایت فقیه؛حکومت اسلامی، امام خمینی(ره)، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۴.
نویسنده: سیّدمیلاد حسینی
برای دانلود فایل پیدیاف روی لینک کلیک کنید.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟