جرعه ای از روایات نماز جمعه ؛ مروری بر کتاب الجرعه

بسم اللّه الرحمن الرحیم

جرعه ای از روایات نماز جمعه
مروری بر کتاب «الجرعه»

نام کتاب حاضر «الجرعه فی فقه صلاه الجمعه» است. «الجرعه فی فقه صلاه الجمعه» کتابی است برای کمک به فهم فرایند تحولات فقه استدلالی نماز جمعه و نمایان ساختن فراز و فرودهای اندیشۀ فقیهان و عالمان شیعه دربارۀ آن.
این اثر از سه بخش تشکیل شده است:
دفتر اوّل: آیات و روایات
دفتر دوم: راهنمای متون فقه استدلالی نماز جمعه
دفتر سوم: جریان‌شناسی فقه نماز جمعه
دفتر اوّل و دوم کتاب، زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا در دفتر سوم بتوان به تحلیل مناسبی از جریان فقه استدلالی نمازجمعه دست یافت.

مقدمه
توصیف فریضۀ جمعه، در روز جمعه، از منبر نماز جمعه و از زبان برترین خطیب جمعه، بهتر از هر بیان، جایگاه و اهمیّت نماز جمعه را می‌رساند. برای روشن شدن اهمیّت مطالعۀ این کتاب، به روایتی از امیرالمومنین(ع) از این کتاب اشاره می‌شود:
أَلَا إِنَّ هَذَا الْیَوْمَ یَوْمٌ جَعَلَهُ‏ اللَّهُ‏ لَکُمْ‏ عِیداً وَ هُوَ سَیِّدُ أَیَّامِکُمْ وَ أَفْضَلُ أَعْیَادِکُمْ وَ قَدْ أَمَرَکُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ بِالسَّعْیِ فِیهِ إِلَى ذِکْرِهِ فَلْتَعْظُمْ رَغْبَتُکُمْ فِیهِ وَ لْتَخْلُصْ نِیَّتُکُمْ فِیهِ وَ أَکْثِرُوا فِیهِ التَّضَرُّعَ وَ الدُّعَاءَ وَ مَسْأَلَهَ الرَّحْمَهِ وَ الْغُفْرَان. ‏
بدانید که این روز (روز جمعه) روزی است که خداوند آن را برای شما عید قرار داده است و این روز برترین روزهای شما است و خداوند در کتابش شما را در این روز به حرکت به سوی یاد خودش دستور داده است. پس بر شما است که انگیزه‌هایتان را برای این روز و اعمال آن زیاد کنید و بر شما است که در این روز نیّت‌هایتان را خالص کنید و زیاد، تضرّع و دعا و درخواست رحمت و بخشش کنید.
بعد از دورۀ درخشان حکومت رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) این فریضۀ انسان‌ساز و جامعه‌ساز در بین پیروان آن بزرگواران وضعیّت مناسبی نداشت و می‌توان گفت با جایگاه مطلوب فرسنگ‌ها دور بود. اقامۀ نمازجمعه مانند پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) بی‌تردید شدنی نیست؛ اما از طرفی نیز، نمی‌توان فرائض الهی را کنار گذاشت؛ جهاد، حج، خمس، زکات، امر به معروف، نهی از منکر، نماز و روزه را به هیچ بهانه‌ای نمی‌توان تعطیل کرد. نمازجمعه نیز چنین است. بر همین مبنا، اهل‌تسنّن این فریضه را تعطیل نکردند، هرچند با اقتدا به حاکمان ستمگر در نمازهای جمعه، کارکرد آن را خنثی کردند. شیعیان نیز برای پرهیز از اقتدا به حاکمان جائر یا در نماز جمعه شرکت نکردند و یا از روی تقیّه حضور یافتند. بنابراین بعد از دوران طلاییِ ابتدای اسلام، نه شاهد اقامۀ نماز جمعه در آن طراز بوده‌ایم و نه شاهد حضور شایستۀ مردم در آن.
عالمان شیعه از آغاز غیبت تاکنون همواره به دنبال اقامۀ دین خدا بوده‌اند و نماز جمعه را در کانون توجه خود قرار داده‌اند. تلاش عالمان شیعه در زمانۀ حکومت‌های دوران غیبت این بوده که علمی و عملی، نماز جمعه را زنده کنند. این کوشش‌ها ثمرات فراوانی داشته است؛ از جمله اینکه صدها کتاب دربارۀ نمازجمعه به تحریر درآمده و هزاران نمازجمعه برگزار شده است.
از مهم‌ترین نکات مورد اتفاق همۀ فرقه‌های اسلامی دربارۀ نماز جمعه این است که نمازجمعه از شئون حکومت اسلامی است.
در دوران پربرکت نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران که ثمرۀ مجاهدت هزار سالۀ عالمان، شهیدان و مؤمنان در دوران غیبت است، فرصتی فراهم شده تا در مسیر اقامۀ کامل‌تر دین قرار گیریم. در این دوران در کنار بقیّۀ عناصر دین، نمازهای جمعه در سراسر ایران اسلامی تشکیل شده است. در ایران اسلامی شمار شهرهایی که در آنها نمازجمعه اقامه می‌شود، به ۹۰۰ شهر رسیده است.
از دیدگاه علمی نیز، در انقلاب اسلامی ایران، کتاب‌ها و مقالات بسیاری دربارۀ نمازجمعه نوشته شده که پشتوانۀ علمی مناسبی برای بهبود و تکامل اقامۀ این فریضه الهی بوده است.
دفتر اوّل این مجموعه (مجلّد حاضر) به آیات و روایات « نمازجمعه» و «شب و روز جمعه» می‌پردازد. فقیهان، بیشتر با استناد به آیات و روایات، دیدگاه فقهی خود دربارۀ نمازجمعه را بیان می‌کنند. بر این اساس، شایسته و بایسته است که آغاز جریان‌شناسی فقه استدلالی نمازجمعه، مجموعه دلایل نقلی ( آیات و روایات) را از منابع دست اوّل برگزید، دسته‌بندی کرد و فارغ از هرگونه سوگیری، مروری بر محتوای آن‌ها داشت. این کاری است که در این مجلّد به آن پرداخته شده است.

آیات
به دلیل اینکه آیات محدودی دربارۀ نمازجمعه وجود دارد، بخش مستقلی به آن اختصاص داده نشده است. در قرآن کریم، دربارۀ نمازجمعه، تنها چهار آیه وجود دارد. سه آیه در سورۀ جمعه (آیات ۹-۱۱) و یک آیه در سورۀ بقره (آیۀ ۲۳۸).
در منابع روایی شیعه، ذیل این آیات، روایاتی وجود دارد که توضیح مناسبی برای فهم درست آنها است. برخی از این روایات، مفردات آیات فوق مثل «نُودیَ»، «فَاسْعَوْا»، «ذِکْرِ اللّه»، «ذَرُوا الْبَیْع»، «فَانْتَشرُوا» و «قائماً» را تفسیر می‌کنند که در متن این کتاب به آنها پرداخته شده است.
برای نمونه، دربارۀ آیۀ ۲۳۸ بقره، «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاهِ الْوُسْطَىٰ وَ قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِینَ» روایاتی وجود دارد که مصداق نماز وسطیٰ را نمازجمعه بیان می‌کنند. مرحوم طبرسی در مجمع البیان روایتی را از امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ این آیه نقل می‌کند که طبق آن، مقصود از نماز وسطی در این سوره، نمازجمعه در روز جمعه و نماز ظهر در دیگر روزهای هفته است.

روایات
مجموع روایات گردآوری شده در این کتاب، ۶۵۶ روایت است. از این عدد، ۳۷۳ روایت دربارۀ نمازجمعه است که در بخش اوّل بیان شده‌اند. ۲۸۳ روایت نیز، دربارۀ شب و روز جمعه است که در بخش دوم ارائه شده‌اند.
روایات نمازجمعه در سه قسمت دسته‌بندی می‌شود: اقامه نمازجمعه، حضور در نمازجمعه و کیفیّت نمازجمعه.
با توجه به اینکه اقامۀ نمازجمعه از شئون حکومت اسلامی است، در قسمت اوّل (الاقامه)، ابتدا روایات مربوط به نسبت میان حکومت و نمازجمعه آمده و در صفحات بعد به «واجب الحکومه دفع دیه من مات فی زحام صلاه الجمعه» پرداخته شده است. در ادامه نیز، روایات مربوط به بحث «تأدیب المفسدین فی صلاه الجمعه» و «صلاه الجمعه فی فقد حکومه المشروع» آورده شده و سپس به شروط اقامۀ نمازجمعه مثل شرط وقت، شرط مسافت، شرط عدد و شرط خطیب پرداخته شده است. مباحث مربوط به آداب امامت جمعه به دلیل مناسبت با خطیب جمعه در انتهای این بخش مطرح گردیده است.
قسمت دوم از بخش اوّل (الحضور) به مسئلۀ حضور مکلّفین در نمازجمعه می‌پردازد. در این قسمت ابتدا روایات حکم حضور در نماز جمعه آمده است. سپس روایاتِ استثناشدگان از حکم نماز جمعه بیان گردیده. سپس به اهمیّت حضور در نماز جمعه، ثواب‌های آن و عقاب‌های مترتب بر ترک آن پرداخته شده است.
در پایان این بخش، آماده شدن برای حضور در نماز جمعه و آداب آن در روایات ارائه شده است.
در قسمت سوم، روایاتی دربارۀ کیفیّت نمازجمعه نقل شده است. این روایات در دو قسمت عرضه می‌شود: ۱-اجزای نمازجمعه که عبارت‌اند از: اذان و اقامه ،خطبه‌ها، قرائت، قنوت2-تعقیبات نمازجمعه. کار مناسبی که نویسنده در قسمت خطبه‌ها انجام داده این است که قسمتی به نام «خُطَب المعصومین (علیهم السلام)» آورده و خطبه‌هایی را از پیامبر(ص)، امام علی(ع) و امام باقر(ع) و … در آن جای داده است.
در بخش اوّل، از مجموع روایات نقل شده:
۶۱ روایت از رسول گرامی اسلام(ص)،
۴۲ روایت از امیرالمؤمنین(ع)،
۷ روایت از امام سجاد(ع)،
۵۱ روایت از امام باقر(ع)،
۱۵۴ روایت از امام صادق(ع)،
۲ روایت مردد بین صادقین(ع)،
۲۲ روایت از امام کاظم(ع)،
۱۷ روایت از امام رضا(ع)،
۲ روایت از امام هادی(ع)،
۶ روایت به صورت نامشخص از یکی از معصومان،
۳ روایت کاملاً نامعلوم،
۱ روایت از ابی‌بصیر،
۱ روایت از عبداللّه بن عبّاس
و ۱ روایت از ابن عمر نقل شده است.
روایات مربوط به شب و روز جمعه در بخش دوم کتاب دسته‌بندی شده است. در قسمت اوّل این بخش، اوصافی که در روایات، برای جمعه آمده، مطرح شده که عبارت‌اند از: افضل الایّام، یوم الخلق، یوم العباده، یوم العید، یوم المختار، یوم المیثاق، یوم ولایه و یوم صالح.
در قسمت دوم، فضیلت‌های شب و روز جمعه نقل گردیده است.
در پایان قسمت سوم، اعمال توصیه شده در شب و روز جمعه گردآوری شده که از آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
«التنظیف»، «التصدیق»، «التفریح»، «الدعا و الاستغفار»، «الزیاره»، «الصلاه علی النبیِّ و آله»، «الصوم»، «ذکر اللّه» و «قراءه القرآن».
دو نمونه روایتی که در این قسمت بیان شده‌اند:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ‏ قَلَّمَ‏ أَظْفَارَهُ‏ یَوْمَ الْجُمُعَهِ أَخْرَجَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنَامِلِهِ الدَّاءَ وَ أَدْخَلَ فِیهَا الدَّوَاءَ.
أَتَى سَائِلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَشِیَّهَ الْخَمِیسِ فَسَأَلَهُ فَرَدَّهُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى جُلَسَائِهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّ عِنْدَنَا مَا یُتَصَدَّقُ عَلَیْهِ وَ لَکِنَّ الصَّدَقَهَ یَوْمَ‏ الْجُمُعَهِ تُضَاعَفُ‏ أَضْعَافا.

منابع کتاب و روش انجام کار
۱. هدف این کتاب، جمع‌آوری همۀ روایات مربوط به نمازجمعه و شب و روز جمعه از منابع دست اوّل شیعی بوده است. از این‌رو، روایات منابع اهل‌تسنّن در این کتاب نیامده است. ان‌شاءاللّه در مجلّدی جداگانه روایات اهل تسنّن گردآوری خواهد شد. همچنین روایات از نظر صدور طبقه‌بندی نشده‌اند.

۲. برای جلوگیری از اخلال در فهم روایات، از تقطیع روایات مطلقاً پرهیز شده است و برای اینکه عدم تقطیع، خللی در دسته‌بندی درست روایت ایجاد نکند، از سیستم تگ‌زنی استفاده شده است.

۳. برای جمع‌آوری روایات در این کتاب به منابع دست اوّل تکیه شده است. بر این اساس، تمامی منابع حدیثی، بررسی و استخراج شده‌اند و سعی شده در مواردی که روایات در کتب مختلف تکرار شده، ولی از نظر محتوا و سند عیناً یکی هستند، برای جلوگیری از تکرار، فقط روایت از اوّلین منبع نقل شود و کامل‌ترین نقل در کتاب حاضر ذکر گردد.

۴. از آنجایی که بیشتر فقیهان معاصر با کتاب وسائل الشیعه و مستدرک مأنوس هستند، آدرس مربوط به همۀ روایات در پاورقی مجلّد حاضر، بر اساس این دو کتاب نیز آورده شده‌اند و به جهت سهولت در ارجاع به اسامی امامان، اسامی شریف ایشان به صورت یکسان و با تعبیر واحد ذکر شده است.

۵. برخی روایات در کتب مختلف یکسان هستند؛ یعنی از نظر محتوا و سند عیناً یکی هستند (برای نمونه، مرحوم شیخ طوسی برخی روایات را از کافی نقل می‌کند). برای جلوگیری از تکرار در این موارد، روایات از اوّلین منبع نقل شده و در پاورقی به موارد دیگر اشاره شده است. گاهی نیز یک محدث در یک کتاب، روایتی را مکرّر آورده است (مثل مرحوم صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه). در این موارد نیز، تنها یک مورد نقل شده است. گاهی نیز یک نویسنده، صاحب چند کتاب حدیثی است که روایتی را در چند کتاب خود آورده است. در این موارد، کامل‌ترین نقل وی در بین کتاب‌هایش در کتاب بیان شده است.

نکاتی دربارۀ برخی کتاب‌های حدیثی در کتاب حاضر وجود دارد که لازم است ذکر شود:
۱. کتاب فقه الرضا با اینکه به قرون اولیّه انتساب دارد، ولی تا قبل علامۀ مجلسی در هیچ منبعی نقل نشده است و کتاب موجود به این نام برگرفته از بحار الانوار علامۀ مجلسی است.
۲. کتاب مسائل علی‌بن جعفر در دست نیست و کتاب‌هایی که به این نام موجود است، برگرفته از قرب الإسناد عبداللّه حمیری و بحار الأنوار علامۀ مجلسی است.
۳. کتاب دعائم الإسلام قاضی نعمان مورد توجه برخی عالمان شیعه بوده است؛ هرچند که ایشان قاضی‌القضات حکومت فاطمیان مصر بود که اسماعیلی مذهب بودند؛با وجود این، روایاتی که ایشان دربارۀ نمازجمعه نقل کرده، از پیامبر اکرم(ص) تا امام صادق(ع) است و عموماً مشابهت فراوانی با روایات منقول در منابع شیعۀ دوازده امامی دارد.
۴. در کتاب بحار الأنوار روایاتی نقل شده که در جای دیگری نیامده است. بسیاری از این روایات از منابع اهل‌تسنّن نقل شده است.
در پایان کتاب، کتابنامه‌ای به صورت جامع و کامل برای استفادۀ پژوهشگران گرامی آورده شده است.

مشخصات کتاب
نام کتاب: «الجرعه فی فقه صلاه الجمعه» است.
نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین هادی قهار و حجت الاسلام و المسلمین حجّت امیری
(هادی قهّار: پژوهشگرمؤسّسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، دکتری علوم شناختی، فلسفۀ ذهن پژوهشکدۀ علوم شناختی تهران و کارشناس ارشد برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی، آشنا به زبان‌های عربی و انگلیسی، نویسندۀ مقالات پژوهشی حوزۀ علمیّۀ در حوزه‌های تخصصی فلسفه و منطق و همچنین مقالات علمی وزارت علوم در حوزه‌های تخصصی فلسفۀ غرب با رویکرد موضوعی فلسفۀ علم.)
ناشر: شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه
تاریخ چاپ : اوّل تابستان ۱۴۰۳
تعداد صفحات : ۳۰۴ صفحه در قطع وزیری

نویسنده: ابوالقاسم جلالی

برای دانلود فایل پی‌دی‌اف روی لینک کلیک کنید.

جرعه ای از روایات نماز جمعه؛ مروری بر کتاب الجرعه