بسم اللّه الرحمن الرحیم
دستاوردهای شبکۀ امامت جمعه بعد از انقلاب اسلامی
چکیده
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، از مهمترین نهادهای دینی و اجتماعی که نقش برجستهای در هدایت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه ایفا کرد، نهاد امامت جمعه بود. در پی فرمان امام خمینی(ره) مبنی بر برگزاری منظّم نماز جمعه در سراسر کشور، شبکهای منسجم و ساختارمند از ائمّۀ جمعه در شهرها و مراکز استانها شکل گرفت که طی چهار دهۀ گذشته، به بستری برای انتقال مفاهیم دینی، تبیین سیاستهای نظام و ایجاد پیوند میان مردم و حاکمیّت بدل شده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهرهگیری ازمنابع مکتوب، اسناد رسمی و بیانات و نظرات امام خمینی(ره) و رهبرمعظّم انقلاب و برخی از علما و بزرگان شیعه، به بررسی مهمترین دستاوردهای این شبکه در عرصههای مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و رسانهای میپردازد. نتایج تحقیق نشان میدهد که شبکۀ امامت جمعه ضمن ایفای نقش تبلیغی و دینی، در فرآیند نهادسازی دینی در جمهوری اسلامی، گفتمانسازی انقلابی، وحدتبخشی ملّی و توسعۀ سرمایۀ اجتماعی دینی تأثیرگذار بوده است. در عین حال، برخی چالشها از جمله، نیاز به جوانگرایی، بهرهگیری از ابزارهای نوین ارتباطی و تقویت تعامل دوسویه با بدنۀ جامعه بهویژه نسل جوان، از مسائل پیشروی این نهاد محسوب میشود.
واژگان کلیدی: شبکۀ امامت جمعه، انقلاب اسلامی، نهاد دینی، گفتمانسازی، سرمایۀ اجتماعی، وحدت سیاسی.
مقدّمه
انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ تحولی عمیق و چندبُعدی در ساختار سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور ایجاد کرد و زمینهساز شکلگیری نهادهای نوینی شد که نقش بسزایی در تثبیت و استمرار نظام اسلامی ایفا کردند. یکی از نهادهایی که از همان سالهای ابتدایی انقلاب با دستور امام خمینی(ره) تأسیس شد و بهسرعت در سراسر کشور گسترش یافت، شبکۀ امامت جمعه بود. این شبکه با تکیه بر سنّت دیرینۀ نماز جمعه در اسلام و با بهرهگیری ازساختار متمرکز و هدایتشده، به یکی از ابزارهای اصلی نظام در هدایت فکری و فرهنگی جامعه بدل شد.
امامت جمعه در ایرانِ پس از انقلاب، تنها یک عبادت جمعی یا یک مناسک دینی صرف نبود؛ بلکه به عنوان رسانهای اجتماعی، تربیتی و حتی سیاسی عمل کرد و توانست پیام انقلاب اسلامی، رهنمودهای رهبری و ارزشهای دینی را به بدنۀ جامعه منتقل کند. خطبههای نماز جمعه، پایگاههای ارتباطی میان حاکمیّت و مردم بودند و همواره بازتابی از سیاستهای کلان، چالشهای اجتماعی و دغدغههای فرهنگی محسوب میشدند. ساختار مرکزی این شبکه با تأسیس شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه در دهۀ شصت، انسجام بیشتری یافت و امروز از شبکههای منظّم و گسترده دینی در کشور شناخته میشود.
پژوهش حاضر با هدف بررسی دستاوردهای شبکۀ امامت جمعه در چهار دهۀ گذشته، به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که این نهاد در چه ابعاد و حوزههایی توانسته نقشآفرینی مؤثری داشته باشد؟ همچنین میکوشد تا با بررسی سیر تاریخی، ساختار، کارکردها و چالشهای پیشروی این نهاد، تحلیلی جامع از جایگاه آن در نظام جمهوری اسلامی ایران ارائه دهد.
پیشینۀ پژوهش
نهاد امامت جمعه و نقش آن در نظام جمهوری اسلامی ایران، بهویژه از منظر دینی، اجتماعی و سیاسی، موضوع پژوهش محققان حوزههای مختلف بوده است. با وجود این، هنوز پژوهشهای ترکیبی و جامعی که ابعاد گوناگون این نهاد را به صورت یکپارچه تحلیل کنند، اندک هستند. در این بخش، به مرور برخی از منابع، مقالات و پژوهشهای مرتبط با موضوع پرداخته میشود.
در مقالهای با عنوان کارکردهای سیاسی و اجتماعی نماز جمعه در جمهوری اسلامی ایران، به تحلیل نقش رسانهای نماز جمعه پرداخته پرداخته شده که از طریق خطبهها، مفاهیم دینی، سیاسی و اجتماعی را به جامعه منتقل میکند. این پژوهش بر نقش وحدتآفرینی و گفتمانسازی نماز جمعه تأکید دارد و آن را ابزاری در جهت مشروعیتبخشی به نظام سیاسی معرفی میکند.
مقالۀ نماز جمعه و نقش آن در ادارۀ جامعه اسلامی نیز، پس از بیان اهمیّت و نقش نماز جمعه در اسلام، نماز جمعه را نه فقط یک فریضۀ عبادی بلکه یک نهاد اجتماعی، سیاسی، تربیتی و حتی نظامی معرّفی میکند که در آن، مردم با یکدیگر همبستگی مییابند، از مسائل روز آگاه میشوند و به سوی وحدت و تقوی دعوت میشوند.
با این حال، هنوز پژوهشی جامع که به شکل یکپارچه و تحلیلی، به دستاوردهای چند بُعدی شبکۀ امامت جمعه در قالب یک نظام هماهنگ فرهنگی و سیاسی و اجتماعی بپردازد، کمتر انجام شده است. این پژوهش تلاش دارد با پر کردن این خلأ، به تحلیلی منسجم از این نهاد مهم و تأثیرگذار دست یابد.
مبانی نظری و مفهومی
برای درک بهتر عملکرد و کارکرد شبکۀ امامت جمعه در جمهوری اسلامی ایران، بهتر است ابتدا مفاهیم کلیدی و چارچوبهای نظری مرتبط با موضوع بررسی شود. شبکۀ امامت جمعه به مثابۀ نهادی دینی-سیاسی، در بستر نظام اسلامی با کارهای ویژهای فراتر از وظایف مذهبی سنّتی، انجام وظیفه میکند. از اینرو، بررسی آن، نیازمند بهرهگیری از مفاهیمی مانند نهاددینی، مشروعیّت، گفتمانسازی دینی، سرمایۀ اجتماعی و رسانه دینی است. برای بررسی نقش و کارکرد شبکۀ امامت جمعه در ساختار جمهوری اسلامی، به برخی مفاهیم دینی و نظریاتی میپردازیم که در بستر فقه شیعه و اندیشۀ سیاسی علمای برجستهای همچون امام خمینی(ره)، آیتاللّه خامنهای و دیگر اندیشمندان اسلامی شکل گرفتهاند. این مفاهیم چارچوب نظری مقاله را در زمینۀ کارکردهای شبکۀ امامت جمعه، مشروعیّت دینی، ارتباط دین و سیاست، و نهادسازی دینی ترسیم میکنند
۱. مفهوم امامت جمعه
نماز جمعه در سنّت اسلامی، یکی از شعائرمهم عبادی-سیاسی است که افزون بر بُعد عبادی، واجد کارکردهای اجتماعی و سیاسی نیز بوده است. در جمهوری اسلامی ایران، امامت جمعه با انتصاب از سوی رهبر نظام، فراتر از یک جایگاه مذهبی، به نهادی واسط میان رهبری و مردم بدل شده است. از این منظر، امام جمعه هم نمایندۀ رهبری در منطقه است و هم زبان گویای مردم. از اینرو، نهاد امامت جمعه به واسطۀ اینکه بخشی از دستگاه رهبری است و از آنجا که پایگاه و مرکز نزدیک به ذهن و گوش و جسم مردم در سراسر کشور است و ادامه دهندۀ خط و جریان رهبری، امامجمعه باید ضمن خطبههاش مردم را به آنچه در کشورهای اسلامی و غیر اسلامی به مصلحت دین و دنیای مردم است، مطلع سازد و از امور سیاسی و اقتصادی که در استقلال و آزادی آنان دخالت دارد، سخن گوید و آنان را از مداخلۀ دولتهای ظالم و استعمارگر در امور سیاسی و اقتصادی که منجر به استعمار و استثمار آنان است، آگاه گرداند.
۲. نماز جمعه و جایگاه آن در اندیشۀ اسلامی
در فقه شیعه، نماز جمعه یکی از شعائر مهم دینی است که دارای کارکرد عبادی، اجتماعی و سیاسی است.
امام خمینی(ره) تأکید دارد که نماز جمعه باید به محلی برای روشنگری و هدایت جامعۀ اسلامی تبدیل شود. ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برگزاری گستردۀ نماز جمعه را با هدف حفظ روحیۀ انقلابی و انتقال آموزههای دینی و سیاسی به مردم در دستور کار قرار داد. امامخمینی(ره) نماز جمعه را محلّی برای طرح مباحث سیاسی و هدایت جمعی و فرصتی برای آگاهیبخشی به مسائل اجتماعی، رفع اختلافهای مسلمانان و گرفتاریهای آنان و موجب آشنایی مردم با وظایف خویش میدانست و بر این باور بود که امامان جمعه عامل تهذیب افراد و جامعهاند. ایشان از نماز جمعه با تعابیری همچون «دژ محکم»، «سنگر اسلامی»، «نمایش قدرت سیاسی و اجتماعی اسلام»، «اجتماع سیاسی»، «فریضۀ الهی»، «امر مهم»، «در رأس همۀ امور»، «پایگاه بزرگ سعادت و سیاست اسلام» و «یکی از برکات بسیار عظیم اسلام» یاد کرده است.
امام خامنهای دربارۀ آیۀ «إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ» میفرماید: این عبارت ازجامعیّت این فریضه و دارا بودن جنبۀ معنوى و عبادى از یک سو و جنبۀ زندگى و اجتماعى و سیاسى از سوى دیگر است.
در قرآن سورهای با نام سورۀ جمعه و با محوریّت نماز جمعه نازل شده و مؤمنان با صراحت به ترک کارهای روزمره و حضور در این نماز دعوت شدهاند. گفته شده که حدود ۲۰۰ حدیث دربارۀ نماز جمعه از پیامبر(ص) و امامان(علیهم السلام) رسیده است.
نماز جمعه از زمان رسول خدا(ص) در مدینه همواره برپا میشد و پس از آن هم، در دوران خلفای گوناگون در مرکز خلافت و شهرهای دیگر برگزار میشده است. گاه عواملی مانند رشد و توسعۀ شهرها، وجود فِرَق و مذاهب گوناگون در یک شهر و ملاحظات سیاسی و امنیتی حکمرانان، موجب میشد که در یک شهر چندین نماز جمعه برگزار شود. در دورۀ ممالیک به سبب فزونی جمعیّت، نماز جمعه در مساجد محلّی و مدارس نیز برگزار میشد. ادعا شده است که بزرگترین نماز جمعه مسلمانان، نماز جمعهای است که در مکّه و قبل از حرکت حاجیان به سرزمین عرفات برگزار میشود و حاجیان سراسر جهان در آن حضور دارند.
۳. امامت جمعه نهاد واسطۀ بین مردم، و بین مردم و مسئولان
در نگاه امام خمینی(ره)، امام جمعه نمایندهای از حاکمیّت اسلامی است که باید هم صدای مردم باشد و هم تبیینکننده سیاستهای کلان نظام در بین مسئولان. ایشان میفرماید: «ائمّۀ جمعه بلاد، نصب و عزل نکنند … ارشاد بکنند دولت را، ارشاد بکنند مأمورین دولت را … برای حفظ اسلام که شماها پاسدار آن هستید و حفظ حیثیّت جمهوری اسلامی که شماها نگهبانان آن هستید. از کارهایی که نباید انجام دهید و از کارهایی که دخالت در امور اجرایی است که با کس دیگری است که انجام دهد، مستقیماً عمل نکنید. ارشاد کنید همه را، نظر ارشادی داشته باشید …». همچنین بیان میدارد: «در بین روحانیون، ائمّۀ جمعه بیشتر از دیگران مسؤولاند. سر و کارشان الآن ائمّۀ جمعه بیشتر با مردم است تا سر و کار سایر روحانیون. ائمّۀ جمعه باید خیلی مواظب باشند که خدای نخواسته اگر در جایی چیزی اتّفاق افتاد و چه شد، با جهت روحانی، جهت پدری حل کنند».
مقام معظّم رهبری نیز، در بیانات متعددی بر این نکته تأکید دارند. از اینرو میفرماید: «در نماز جمعۀ شما همهجور آدمی شرکت میکنند؛ با همه، شما پدرانه رفتار کنید، همه، فرزندان شما هستند. بله، ممکن است شما به آن جوان انقلابی، جوان مجاهد و جهادگر، علاقۀ بیشتری داشته باشید؛ حق هم همین است، عیبی ندارد؛ امّا آن کسی هم که این جوری نیست، او هم پسر شما است، او هم فرزند شما است؛ با همه. انسان در داخل خانۀ خودش هم ممکن است یک وقت به یکی از بچّهها به یک دلیلی علاقۀ بیشتری داشته باشد، امّا نباید پدریِ خودش را از دیگران سلب بکند. رفتار پدرانه با همه؛ همۀ آنها فرزند شما هستند».
در واقع، شبکۀ امامت جمعه بر اساس نگاه شیعی به امامت و ولایت شکل گرفته است؛ نگاهی که در آن، امام جامعه نهتنها وظیفۀ هدایت دینی، بلکه مسئولیّت هدایت اجتماعی و سیاسی مردم را نیز بر عهده دارد.
۴. نقش شبکۀ امامت جمعه در تربیت اجتماعی و تمدّنسازی اسلامی
در دنیای امروز، فرهنگ و فرهنگسازی به عرصۀ رویارویی جدی میان جبهۀ حق و باطل تبدیل شده است. هر کدام با تکیه بر مبانی فکری خویش، تلاش میکنند بر افکار عمومی تاثیر بگذارند. این رویارویی اکنون وارد مرحلهای اجتنابناپذیر شده است .با اینکه باور داریم پیروزی نهایی از آن جبهۀ حق است، اما تحقق این پیروزی در عمل نیازمند گسترش مؤثر ارزشها و باورها در جامعه و ایجاد یک نظام تربیتی قوی است. توان انتقال فرهنگ و تربیت نسلهای متعهد عامل اصلی موفقیت است. جبهۀ باطل با بهرهگیری از رسانهها، هنر و فناوریهای نو و… در پی ترویج سبک زندگی و افکار خود است. جبهۀ حق نیز باید با همان ابزارها، اما با محتوای الهی و انسانی وارد میدان شود. پیروزی در این نبرد فرهنگی نیازمند تولید گفتمان جذاب، علم و هنر متعهد، و پرورش انسانهایی است که بین پیشرفت مادی و ارزشهای معنوی توازن و هماهنگی ایجاد کنند .بنابراین، آینده از آنِ تمدنی خواهد بود که بتواند فرهنگ و اندیشه خود را با جذب دل ها و عقلها، و البته نه با زر و زور، به جهان عرضه کند؛ مسیری که جبهه حق باید با حکمت و تدبیر طی کند تا با وعدۀ الهی پیروزی دست یابد.
«یکى از چیزهایى که در مورد ائمّۀ جمعه به نظر بنده مهم است، رفتار طلبگى است، نه رفتار ادارى. دستگاه امامت جمعه، یک دستگاه طلبگى است؛ دستگاه آخوندى است؛ دستگاه ادارى نیست؛ شکل ادارى به آن نباید داد. حضور مدیرانه در باب نماز جمعه جواب نمیدهد؛ حضور طلبگى و روحانىمآب و آخوندمآبانه جواب میدهد؛ رفتار رئیسمآب نباید باشد؛ رفتار روحانىمآب باید باشد؛ رفتار پدرانه، رفتار برادرانه، رفتار صمیمانه؛ این رفتار روحانى است».
«یک مسئلۀ دیگر هم مسئلۀ تکریم امامجمعه است. امامجمعه، هم خودش باید خود را تکریم کند، هم مردم باید او را تکریم کنند، هم دفتر مرکزى که در تهران است او را باید تکریم بکند. تکریم به معناى تشریفات نیست؛ بهمعناى فرش قرمز انداختن نیست؛ تکریم یعنى قدرشناسى؛ [اینکه]شما به عنوان امامجمعه، خودتان قدر خودتان را بدانید و خودتان را تکریم بکنید؛ معنایش این است که دامن را از چیزهایى که انسان را آلوده میکند بالا نگه [دارید]».
از اینرو، با توجه به مطالبی که مقام معظّم رهبری فرمود شبکۀ امامت جمعه در صورتی میتواند سبب تربیت اجتماعی و تمدّنسازی گردد که اوّلاً رفتار امامت جمعه در جامعه، رئیسمآبانه نباشد، بلکه پدرانه باشد. ثانیاً امام جمعه باید طوری رفتار کند که دفتر مرکزی شبکۀ امامت جمعه و مردم او را تکریم کنند.
بنابراین اگر به معنا و مفهوم واژۀ تربیت دقت کنیم از باب تفعیل است که با توجه به ریشۀ کلمه تفعیل بر تغییر حالت و یا ایجاد تحول دلالت می کند. بنابراین هدف از تربیت، تبدیل انسان بالقوه به انسان بالفعلِ متعهد، بالغ و کامل است. این تربیت صورت نمیگیرد، مگر با قول و فعل نیکو؛ همانگونه که قرآن کریم میفرماید: ادْعُ إِلَىٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ:[مردم را] با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن، و با آنان به نیکوترین شیوه به بحث [و مجادله] بپرداز، یقیناً پروردگارت به کسانی که از راه او گمراه شده اند و نیز به راه یافتگان داناتر است.
امیرالمومنین(ع) نیز دربارۀ روش تربییت دیگران در راستای دین اسلام، روش تربیتی انصار را مثال میزند و به نوعی انصار را به دلیل روش تربیتی صحیح مدح میکند: «وَ هُمْ وَ اللّهِ ربوا الإسلام کَما یُربّی الْفِلوُ مَعَ غَنائهم بأَیْدیهِم السِباطِ وَ أَلْسِنَتِهم السلاط؛ سوگند به خدا، تربیت کردند دین اسلام را چنانکه تربیت کرده میشود کرۀ اسب را با تعب و مشقت ایشان، به دستهای سخی خود و زبانهای فصیح خود».
در این چارچوب، امام جمعه نهتنها خطیب، بلکه مربی اجتماعی و مهندس فکری و فرهنگی جامعه اسلامی است.
۵. مفهوم تقوا و هدایت در خطبه جمعه
در نگاه فقهی، محوریترین بخش خطبه جمعه، دعوت به تقوا است. اما در اندیشۀ اسلامی، تقوا تنها به معنای پرهیزگاری فردی نیست؛ بلکه مفهومی اجتماعی دارد که به معنای مراقبت از سلامت اخلاقی جامعه، نظارت همگانی و مسئولیّتپذیری در برابر سرنوشت امّت اسلامی است. ائمّۀ جمعه، در واقع نقش هدایتگران جامعه را بر اساس این اصل قرآنی ایفا میکنند: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأمرِنا؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت میکردند».
مقام معظّم رهبری در دیدار با ائمّۀ جمعه سراسر کشور فرمود: «امامجمعه در روز جمعه مردم را امر به تقوا میکند با گفتار خود؛ من میگویم شما در روز شنبه و یکشنبه و دوشنبه و سهشنبه و چهارشنبه و پنجشنبه مردم را امر به تقوا کنید با رفتار خود؛ و الّا اگر ما روز جمعه دعوت به تقوا کردیم، امّا روز شنبه یک عملی از ما سر زد که این با تقوا سازگار نیست، این اصلاً بهکلّی باطل میکند؛ یعنی نه حالا فقط باطل میکند؛ اصلاً یک اثر به عکس دارد؛ مستمع را سر لج میآورد که اینها چه دارند میگویند؛ کمترین کاری که ممکن است بکند این است که دیگر نیاید نماز؛ این کمترین کاری است که میتواند بکند؛ از این بیشتر هم کارهایی میکنند. پس بنابراین، یک مسئله این است. آمر به تقوا بایستی در امر تحصیل تقوا در خود کوشنده باشد».
بررسی تاریخی شکلگیری شبکۀ امامت جمعه پس از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از نخستین اقدامات امام خمینی(ره) برای ساماندهی جامعه اسلامی، احیای نهاد نماز جمعه به شکل سراسری و نظاممند بود. این اقدام نهتنها در راستای زندهسازی یکی از سنتهای نبوی انجام شد، بلکه با اهدافی راهبردی در جهت ایجاد انسجام اجتماعی، ارتقاء سطح بصیرت سیاسی مردم و سازماندهی نهادهای دینی در تراز نظام اسلامی طراحی گردید.
۱. زمینهسازی فقهی و تاریخی
در سنت اسلامی، نماز جمعه جایگاه ویژهای دارد. پیامبر اسلام(ص) و امیرالمؤمنین(ع) منظّم این فریضه را اقامه میکردند و از آن به عنوان ابزاری برای آگاهیبخشی، اعلام مواضع سیاسی و ایجاد انسجام دینی بهره میبردند.
شماری از مؤلّفان، نخستین اقامهکنندۀ نماز جمعه را شخص پیامبر اسلام(ص) دانسته و گفتهاند که این نماز در نخستین جمعه پس از هجرت به مدینه، در قبیله سالم بن عَوْف و در وادی زانوناء برپا شد. برخی دیگر، با توجه به احادیث یاد شده، این نماز را نخستین نماز جمعۀ پیامبر اکرم(ص) دانستهاند نه اوّلین نماز جمعه در صدر اسلام.
پس از عصر نبوی، بر اساس گزارشهای تاریخی، اقامۀ نماز جمعه در دورۀ خلفای نخستین و نیز در دورۀ حکومت حضرت علی(ع) و امام حسن(ع) متداول بود.
فقهای شیعه نیز اگرچه در دوران غیبت، برخی اقامۀ نماز جمعه را واجب تخییری میدانند، اما همواره بر اهمیّت اجتماعی و سیاسی آن تأکید داشتهاند.
در دوران پهلوی (۱۳۰۴ـ۱۳۵۷ ش) امامان جمعه، بهویژه در شهرهایی مانند تهران، چون ارتباط رسمی با حکومت داشتند، غالباً از مقبولیّت مردمی برخوردار نبودند و اقامۀ نماز جمعه نیز چندان رونق نداشت.
گفتنی است که برخی عالمان به وجوب تخییری یا تعیینی این نماز را اقامه میکردند و چون به حکومت وابسته نبود، با اقبال عمومی مواجه میشد.
۲. اوّلین نماز جمعه رسمی جمهوری اسلامی
نخستین نماز جمعه پس از انقلاب، به فرمان امام خمینی(ره) و به امامت آیتاللّه طالقانی در روز جمعه ۵ مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران اقامه شد. امام خمینی(ره) در پیامی تاریخی به مناسبت عید فطر سال ۵۸ شمسی و با فاصله اندکی از برگزاری اوّلین نمازجمعه تهران، بر بعد سیاسی نماز جمعه تاکید کرد و افزود: «اسلام دین سیاست است؛ دینی است که در احکام آن، سیاست به وضوح دیده میشود … و در هر هفته یک اجتماع بزرگ از همه، در یک محل و نماز جمعه که مشتمل بر دو خطبه است که در آن خطبتین باید مسائل روز، احتیاجات کشور، احتیاجات منطقه و جهات سیاسی، جهات اجتماعی، جهات اقتصادی طرح بشود و مردم مطلع بشوند بر این مسائل». این حرکت، نقطۀ آغاز ایجاد یک شبکۀ فراگیر از ائمّۀ جمعه در سراسر کشور بود.
پس از آن، اقامۀ نماز جمعه در شهرهای مختلف کشور گسترش یافت و بهتدریج ساختار منسجمتری پیدا کرد.
۳. تأسیس شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه
به دنبال برگزاری پرشکوه اوّلین نماز جمعه در تهران، شهرهای دیگر کشور نیز، متقاضی برپایی نمازجمعه و تعیین امام جمعه برای مناطق خویش شدند. از همان سالها بود که با افزایش تعداد ائمّۀ جمعه در سراسر کشور، ضرورت وجود مرکزی برای ساماندهی و پیگیری مسائل مربوط به نماز جمعه احساس شد که با ابتکار و پیشنهاد حضرت آیتاللّه خامنهای(مدَّ ظلّهالعالی)، امام راحل در حکمی (۲۹ مرداد ۶۳) ۷ تن از چهرههای مورد وثوق را مأمور به تدوین آییننامه و رسیدگی به امور ائمۀ محترم جمعه نمودند. بر این اساس، دبیرخانهای در قم با عنوان دبیرخانۀ مرکزی ائمّۀ جمعه سراسر کشور تأسیس شد.
پس از درگذشت امام خمینی(ره)، آیتاللّه خامنهای اعضای جدید شورای دبیرخانۀ مرکزی ائمّۀ جمعه را منصوب کرد. در سال ۷۱ نام این نهاد به «شورای مرکزی ائمّۀ جمعه» تغییر یافت و وظایفش شامل نصب و عزل امامان جمعه و رسیدگی به شکایات مربوطه شد.
۴. تحولات ساختاری در شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه
پس از ارتحال حضرت امام خمینی(ره) و جانشینی حضرت آیتاللّه امام خامنهای (مدظله العالی) بهعنوان رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران؛ در تاریخ ۷ بهمن ۱۳۶۸ معظم له در حکمی اعضای شورای دبیرخانه مرکزی ائمه جمعه سراسر کشور و همچنین اعضای هیئت اجرائی آن را منصوب کردند.
بعد از گذشت ۳ سال و در تاریخ ۲۲ اسفند ۷۱ با حکم مقام معظّم رهبری اعضای جدید شورای مرکزی ائمّۀ جمعه سراسر کشور که پیشتر دبیرخانۀ مرکزی ائمّۀ جمعه نامیده میشد، منصوب شدند و ریاست آن به حجتالاسلام و المسلمین رسولی محلاتی سپرده شد. مأموریت این شورا «مرجع تصویب نصب و عزل ائمّۀ جمعه و داوری در باب شکایات» تعیین گردید. در ابتدای همین دوره، دفتر مرکزی نهاد نمازجمعه از قم به تهران منتقل شد.
در ۲۰ اردیبهشت ۷۵ با حکم مقام معظّم رهبری، انتصاب اعضای شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه، ابلاغ شد و طبق پیشنهاد اعضاء محترم شورا و موافقت معظم له، احکام نصب ائمّۀ جمعه بر حسب مقتضیات زمان و مکان از سه سال تا پنج سال تعیین گردید.
با پایان یافتن دورۀ مسئولیّت حجتالاسلام و المسلمین رسولی محلاتی و کنارهگیری ایشان، در تاریخ ۱۰ خرداد ۷۹، با حکم حضرت آیتاللّه خامنهای، حجتالاسلام و المسلمین سیّدرضا تقوی به عنوان رئیس شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه منصوب گشت و اعضاء جدید شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه مشخص شدند. در این حکم تأکید شد ریاست و اعضای محترم شورا با درایت و کاردانی و ابتکار، زمینههای استفادۀ صحیح و کامل از ظرفیّت عظیم نمازجمعه را فراهم آورند و این پایگاه والای دینی را که باید برتر از خطوط سیاسی و جهتگیریهای جناحی عمل کند، به موقعیت شایسته خود نزدیک سازند.
بعد از ۱۷ سال با پایان یافتن دوران مسئولیّت حجتالاسلام و المسلمین سیّدرضا تقوی، مقام معظّم رهبری در حکمی (۱۶ دی ماه ۱۳۹۶)، حجتالاسلام و المسلمین محمّدجواد حاجعلیاکبری را که از سال ۱۳۷۹ از اعضای شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه بودند به ریاست شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه منصوب کردند و انتظار خود را از دورۀ جدید، ادامه و تکمیل فعالیّتهای گذشته، افزودن کیفیّت فعالیّتها، بهرهگیری از نظرات شورا و همچنین افزودن بر شکوفایی و تأثیرگذاری این نهاد مبارک رحمانی مطرح کردند.
در راستای این تحولات در شبکۀ امامت جمعه، گزارشها و بیانیههای شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه -بهویژه در دهۀ ۹۰ و ۴۰۰- اطّلاعات مهمی دربارۀ توسعۀ شبکۀ نماز جمعه، برنامهریزیهای فرهنگی و اقدامات تحولی در جذب نسل جوان ارائه دادهاند. این منابع گرچه در زمرۀ منابع رسمی و اجرایی قرار میگیرند، اما به دلیل نهادینه بودن، نقش مهمی در تحلیل ساختاری نهاد امامت جمعه دارند. در دورۀ جدید مدیریتی شورای سیاستگذاری ائمّۀ جمعه کشور (از سال ۹۶ تا به امروز) ۲۲۶ نفر از طلاب فاضل و جوان حوزه علمیّه که از رویشهای انقلاب اسلامی هستند، به نهاد امامت جمعه منصوب شدهاند که این امر سبب جوانسازی و پویایی ویژهای در شبکۀ امامت جمعه شده است.
دستاوردهای شبکۀ امامت جمعه پس از انقلاب اسلامی
شبکۀ امامت جمعه از ارکان مهم نظام جمهوری اسلامی است که در طول چهار دهۀ گذشته، دستاوردهای چشمگیری در حوزههای مختلف داشته است. این دستاوردها با توجه به شرایط خاص هر دوره از انقلاب اسلامی، با هدف گسترش اسلام ناب محمدی، حفظ هویّت فرهنگی جامعه و تقویت پایههای نظام اسلامی به وقوع پیوستهاند.
۱. دستاوردهای سیاسی
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، برگزاری باشکوه و مردمی نماز جمعه از جمله اوّلین اقداماتی بود که در دستور کار انقلابیون قرار گرفت و با تأیید و حمایت امام خمینی(ره) تبدیل به یکی از اصلیترین جلوههای حضورِ ایمانی مردم شد. نماز جمعه در فضای جدید پس از پیروزی انقلاب، تبدیل به میعادگاه عبادتکنندگان خدا و جایگاهی برای حضور عمومی ملت و بررسی و تحلیل مهمترین مسائل سیاسی کشور و جهان گردید.
اقامۀ نماز جمعه به عنوان موضوعی عبادی-سیاسی در فضای جدید، متأثر از روح دینی انقلاب به رهبریِ فقیهی انقلابی بود و بر این اساس، به عنوان نهادی برآمده از جهتگیری اسلامی و مردمی انقلاب و با تأکید بر بههم پیوستگی دین و سیاست در جامعۀ ایران تثبیت شد: «به برکت انقلاب اسلامی و با هشیاری امام بزرگوارمان، نماز جمعه به یک سنّت پایدار در کشور تبدیل شده است. قبل از نظام اسلامی، مردم ما با معنا و حقیقت نماز جمعه آشنا نبودند. این لطف خدا بر ملت ما بود -و یکی از برکات انقلاب اسلامی محسوب میشود- که ما توانستیم این دریچۀ دلگشا به سمت معنویّت و آگاهی را به روی خود باز کنیم».
این اثرگذاری و جریانسازیِ تریبون و جایگاه نماز جمعه باعث برانگیخته شدن خشم دشمنان داخلی و خارجی شد تا آنجا که به تبلیغات منفی و سیل دروغپراکنی علیه نماز جمعه بسنده نکردند و به توطئۀ ترور امامان جمعه و بمبگذاری در صفوف نمازگزاران دست زدند: «دشمنان به تبلیغات هم اکتفا نکردند و نماز جمعه را مورد تهاجم خونین قرار دادند. پنج امام جمعه معتبر معروف را به شهادت رساندند: مرحوم آیتاللّه قاضی، مرحوم آیتاللّه مدنی، مرحوم آیتاللّه صدوقی، مرحوم آیتاللّه دستغیب، مرحوم آیتاللّه اشرفی. پنج عالمِ مجتهدِ پیرمردِ با تقوای پرهیزکارِ پارسا و پاکدامن را که هر هفته مردم با دل و جان پشت سر آنا میایستادند و به آنها اقتدا میکردند، جلوِ چشم همین مردم در نماز جمعه به شهادت رساندند … بنده نماز جمعههایی را به یاد دارم که در اثنای آن، صدای انفجار موشکها از اطرافِ همین محلّ نماز جمعه میآمد. در همین نماز جمعه، دشمن انفجار خونینی را به راه انداخت و جلوِ چشم مردم در همین نقطه عدّهای به شهادت رسیدند».
تقویت جایگاه ولایت فقیه و نظام سیاسی اسلامی
نماز جمعه از مهمترین ارکان تبیینکنندۀ اصول ولایت فقیه و جمهوری اسلامی است که نقش اساسی در تبیین مشروعیت نظام اسلامی و حاکمیت ولی فقیه ایفا کرده است. ائمّۀ جمعه در این راستا با تأکید بر مسائل فقهی و سیاسی، همواره به تشریح جایگاه رهبری از طریق گفتار و عملکرد خود که منصوب به رهبری و نظام اسلامی هستند، در ساختار حکومتی پرداخته و اهمیّت پیروی از ولایت فقیه را به مردم یادآوری کردهاند؛ چون یکی از مهمترین ارکان سیاسی نماز جمعه، شناسدن موافق و منافق یا به تعبیری حق و باطل است. از اینرو، به خواندن سورۀ جمعه و منافقون تأکید شده است. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «وَ مَنْ قَرَأَ سُورَهَ الْمُنَافِقِینَ بَرِئَ مِنَ النِّفَاق: هر کس سورۀ منافقون را بخواند بیزار از نفاق است».
امام صادق(ع) نیز فرمود: «بر هر مؤمنی اگر از شیعۀ ما باشد واجب است که در شب جمعه، سورههای جمعه و سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی را بخواند و در نماز ظهر، سورۀ جمعه و منافقون را بخواند. هر کس این کار را انجام دهد، عمل او همانند عمل رسول خدا(صلی اللّه علیه و آله) خواهد بود و پاداش و جزای او نزد خداوند، بهشت است».
بنابراین نماز جمعه میتواند با روشنگریها و بصیرتافزایی که برای مخاطبان خود دارد، باعث شناخت حق از باطل، منافق از غیر منافق در پیروی از ولایت فقیه و نظام اسلامی شود.
هدایت افکار عمومی در بحرانهای سیاسی
در دورانهای حساس سیاسی مانند بحرانهای داخلی (فتنۀ ۸۸، جنگ تحمیلی) و فشارهای خارجی (تحریمها، تهدیدات نظامی)، ائمّۀ جمعه توانستهاند با استفاده از خطبههای روشنگرانه، افکار عمومی را هدایت کرده، به تثبیت نظم سیاسی نظام کمک کنند.
طبق بیان امام خمینی(ره) امام جمعه باید ضمن خطبهاش مردم را به آنچه در کشورهای اسلامی و غیر اسلامی به مصلحت دین و دنیای مردم است، مطلع سازد و از امور سیاسی و اقتصادی که در استقلال و آزادی آنان دخالت دارد، سخن گوید و آنان را از مداخله دولتهای ظالم و استعمارگر در امور سیاسی و اقتصادی که منجر به استعمار و استثمار آنان است، آگاه گرداند.
همچنین مقام معظّم رهبری با بیان دیگری وظیفۀ شبکۀ امامت جمعه را این طور تبیین میکنند که در واقع امام جمعه به عنوان چشم بیدار در جامعۀ اسلامی ضمن شناسایی خلأها و نیازهای مردم و جامعه، با احساس مسئولیّت نسبت به تغذیۀ فکری جامعه و مردم، از منابع اصیل اسلامی و دینی، با بهروزرسانی اطّلاعات و دادههای بدیع و نو، عموم مردم و بهویژه جوانان را در پاسخگویی به شبهات زهرآگین و زدودن انحرافات فکری و سیاسی هادی و راهنما باشند.
در حدیثی امام رضا(ع) دربارۀ نماز جمعه میفرماید: «اِنَّما جُعِلَتِ الْخُطْبَهُ یَوْمَ الْجُمُعَهِ، لأَنَّ الْجُمُعَهَ مَشْهَدٌ عامٌّ، فَاَرادَ اَنْ یَکونَ لِلْاَمیرِ سَبَبٌ اِلى مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغیبِهِمْ فِی الطّاعَهِ وَ تَرْهیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصیَهِ وَ تَوْقیفِهِمْ عَلىٰ ما اَرادَ مِنْ مَصْلَحَهِ دینِهِمْ وَ دُنْیاهُمْ وَ یُخْبِرَهُمْ بِما وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الاْفاقِ وَ مِنَ الْاَهْوالِ الَّتی لَهُمْ فیها الْمَضَرَّهُ وَ الْمَنْفَعَهُ؛ چون جمعه، روز حضور عامه مردم است، حاکم، وسیلهاى براى پند و اندرز آنان داشته باشد و مردم را به طاعت، تشویق کند و از معصیت، بر حذر دارد و از تصمیم خود دربارۀ مصالح دین و دنیایشان، آگاه سازد و از آنچه از گوشه و کنار مى رسد و حوادثى که در آنها براى مردم سود و زیانى هست، خبردار کند».
بسیج سیاسی و مشارکت حداکثری مردم در مناسبتها
شبکۀ امامت جمعه در جایگاه مرکز جذب و بسیج مردم، توانسته است مردم را به مشارکت فعال در فرآیندهای سیاسی فراخواند. تریبون نماز جمعه، محلی برای دعوت به حضور در انتخابات، راهپیماییها و مناسبتهای سیاسی دیگر است. این حرکت باعث شده که همیشه مشارکت مردم در این فعالیتها بیشتر از پیش باشد.
خود نماز جمعه علاوه بر اینکه یک عمل عبادی است و درسورۀ جمعه آیۀ ۹ به آن اشاره شده، با توجه به روایات ائمه معصومین(علیهم السلام) بعد سیاسی و اجتماعی بودن آن ملموس است. خداوند در آیۀ ۹ سورۀ جمعه میفرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ؛ اى کسانى که ایمان آوردهاید! آنگاه که براى نماز روز جمعه ندا داده شد، پس به سوى یاد خدا (نماز) شتاب کنید و داد و ستد را رها کنید که این براى شما بهتر است، اگر بدانید».
افزون بر این آیه، روایاتی هست که نشان از اهمیت مشارکت مسلمانان در مناسبتهای سیاسی دارد. امام على(ع) در نامهاى به حارث هَمْدانى مىفرماید: «روز جمعه مسافرت مکن تا در نماز حاضر شوى مگر سفرى که در راه خدا باشد و یا کارى که به انجام آن معذورى».
نماز جمعه، نمازی است که سفارش شده از روز قبل، خود را براى حضور در آن آماده کنید. امام على(ع) مردم را از اینکه روز پنجشنبه دارویى مصرف کنند که سبب ضعف (و عدم شرکت در نماز) در روز جمعه شود، نهى مىفرمود. این روایات حاکی از این است که نماز جمعه فقط یک عبادت عادی نیست؛ بلکه مشارکت مردم در مناسبتها مخصوصاً مناسبتهای سیاسی اهمیّت بسیاری دارد.
در عصرحاضر نیز، ائمّۀ جمعه به اصل بسیج سیاسی و مشارکت مردمی توجه ویژهای دارند و همیشه سعی و تلاششان چه در عملکرد و سخنانشان، دعوت مردم به مشارکت در مناسبتهای مختلف است. در ادامه به برخی از دعوتهایی که توسط ائمّۀ جمعه برای بسیج سیاسی و مشارکت در انتخابات بیان شده، اشاره میکنیم:
آیتاللّه حبیباللّه شعبانی (همدان): «برگزاری باشکوه انتخابات در تأمین امنیّت کشور بسیار مؤثر است. اگر مشارکت بالا باشد، اقتدار کشور نیز افزایش مییابد.» ۱۵/ دی/ ۱۴۰۲.
آیتاللّه احمد علمالهدی (مشهد): «آحاد مردم علاوه بر اینکه خود نسبت به این تکلیف انقلابی و دینی مسئولیت دارند، باید دیگران را نیز نسبت به این امر واجب و حضور در انتخابات توصیه کنند تا این حضور شکست دوبارۀ دشمن را موجب شود.» ۲۲/ دی/ ۱۴۰۲.
آیتاللّه رسول فلاحتی (رشت): «برگزاری انتخابات پرشور، عظمت ایران و انقلاب اسلامی را به رخ جهانیان خواهد کشید و بار دیگر حماسهای در خور ملّت ایران رقم میخورد که خود نشان از حضور مقتدرانۀ آنان در دفاع از انقلاب و ارزشهای اسلامی است.» ۲۲/ دی/ ۱۴۰۲.
حجتالاسلام و المسلمین محمّدجواد حاجعلیاکبری (تهران): «حرکت ملت ایران به سمت قلهها ادامه دارد. این بار هم آماده میشویم تا هدیۀ بزرگ انقلاب اسلامی را در آغوش بگیریم. انتخابات هدیۀ خدا برای استقلال ملّت به مردم ایران است.» ۸/ دی/ ۱۴۰۲.
شهید آیت الله سیّدمحمّدعلی آلهاشم (تبریز): «انتخابات پرشور به نفع همۀ ملت است و بخش مهمی از زیرساخت قدرت کشور از مسیر مشارکت حداکثری در انتخابات ایجاد میشود؛ چون که انتخابات، قدرتآفرین است.» ۱۵/ دی/ ۱۴۰۲.
۲.دستاوردهای فرهنگی
از جمله مهمترین کارکردهای نماز جمعه، حفظ ایمان و روحیۀ مردم است. «ما در نظام جمهوری اسلامی، با روحیه و ایمان مردم پیش میرویم و حرکت میکنیم … [مردم] ایمانشان خیلی بالاست؛ اما در مواردی به خاطر کمبودها و کسریها و یا حتّی به خاطر بعضی از واردات ذهنیای که به وسیلۀ دشمن یا دوست در ذهن مردم جای میگیرد، ممکن است روحیۀ آنها آسیبپذیر هم باشد. آنچه که در حقیقت این حصار را الان نگهداشته، ایمان و روحیۀ مردم است. ایمان و روحیه را چه کسی برای مردم حفظ میکند؟ به نظر من، یکی از مهمترین عوامل حفظ ایمان و روحیه در مردم، همین نمازهای جمعه و خطبههای جمعه و حضور معنوی مردم در صحنۀ نمازجمعه است و اینکه یک نفر انسان امین، با زبان صادقی که مردم او را قبول دارند، هر جمعه از اوضاع کشور برای مردم میگوید و آنها را نصیحت، و جهتگیریشان را تصحیح میکند. تأکید بر «رابطۀ دوسویۀ انقلاب و روحیۀ مردم» در این نگاه، از اهمیت خاصی برخوردار میشود و بر این اساس، نماز جمعه با تأثیرگذاریای که در این زمینه دارد به عنوان یکی از «برکات انقلاب» مورد توجه قرار میگیرد: «در حال حاضر، دستگاه حقی بر مبنای امامت و ولایت حق به وجود آمده است و کسانی که امروز متصدی امر امامت جمعهاند، حقیقتاً انسانهای مؤمن و متّقی و صادق و معنوی و روحانی و بیطمع هستند و قصد اقتدار و قدرتمندی ندارند و این منصب را مقام و موقعیت دنیایی نمیدانند. تأثیر و نقش این تریبون در چنین شرایطی، فوقالعاده و طراز اوّل خواهد بود و قوام معنوی و حصار ایمانی جامعه را حفظ خواهد کرد. اگر ما این تریبون را نمیداشتیم، معلوم نبود وضع انقلاب و روحیۀ مردم چگونه بود. این، یکی از برکات انقلاب بود و امام(ره) به این نکته توجه داشتند».
هدایت فرهنگی و تقویت هویت اسلامی-ایرانی
نماز جمعه از مهمترین برنامههای دینی، فرهنگی و اجتماعی در کشور است که نقشی بیبدیل در تقویت هویت اسلامی-ایرانی ایفا کرده است. ائمّۀ جمعه همواره با تأکید بر مفاهیم تقوا، شجاعت، عفاف و حجاب، خط مشیهای فرهنگی نظام جمهوری اسلامی را از طریق خطبههای خود تبیین کردهاند. این موضوع بهویژه در شرایطی که کشور با تهاجم فرهنگی روبهرو بوده، اهمیت دوچندانی داشته است.
مقام معظّم رهبری دربارۀ هدایتگری فرهنگی نماز جمعه میفرماید: «نماز جمعه جایی است که آنجا هدایتگری انجام میگیرد؛ من تأکید میکنم این هدایتگری صرفاً هدایتگری سیاسی نیست، هدایتگری سیاسی و فرهنگی است. ما گمان نکنیم که اگر فرض کنید در فلان مسئلۀ سیاسی روز که محلّ ابتلاهم هست، دادِ سخن دادیم و حرف زدیم و مطالب خودمان را با بیان شیوا بیان کردیم، قضیّه تمام شد؛ نه، ما هدایتگری فرهنگی را از هدایتگری سیاسی بنیانیتر میدانیم؛ هدایتگری سیاسی خیلی لازم است و از آن نباید صرف نظر کرد، امّا هدایتگری فرهنگی و فرهنگ مردم، اخلاق مردم مهمتر است».
فرهنگسازی و ترویج رفتارهای حسنه بر اساس آموزههای الهی، از اهداف اصلی بعثت انبیاء(ع) بوده است؛ از اینرو، خداوند متعال در قرآن میفرماید: «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ علَی الْمؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ إِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِین؛ خداوند بر مؤمنان منت نهاد، هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان بخواند و آنها را پاک کند و کتاب و حکمت بیاموزد، هرچند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.»
به همین دلیل پیامبر(ص) و پیروانش مأموریت داشتند در مراحل فرهنگسازی استقامت نمایند: «فَاسْتَقِمْ کما أُمرْتَ وَ مَنْ تابَ معَک؛ (ای پیامبر!) پس همانگونه که فرمان یافتهای، استقامت کن و همچنین کسانی که با تو به سوی خدا آمدهاند (باید استقامت کنند)». در آیۀ دیگر میفرماید: «وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِر؛ و (در هنگام انذار کردن) به خاطر پرودگارت صبور و شکیبا باش.»
مقابله با تهاجم فرهنگی غرب
با توجه به تهدیدات فرهنگی غرب و تلاشهای آن برای تحمیل فرهنگهای بیگانه، نماز جمعه به یکی از بزرگترین مقابلهکنندگان با تهاجم فرهنگی تبدیل شده است. در خطبههای نماز جمعه، ائمّۀ جمعه همواره به تبیین هویّت اسلامی و ضرورت مقابله با دشمنان فرهنگی پرداختهاند و به مردم آگاهی دادهاند تا در برابر تهدیدات فرهنگی غرب ایستادگی کنند. در واقع اگر نماز جمعه نبود، نگاه آسیبشناسانهای به مسائل، حول محور جامعۀ پیرامونی به وجود نمیآمد. مقام معظّم رهبری در اینباره میفرماید: «از خصوصیات نماز جمعه عبارت است از آمیختگی معنویّت و سیاست؛ چیزی که برای اهل دنیا و افرادی که در امور تأمّل ندارند خیلی امر مستبعدی است. سیاست کجا، معنویّت و خداباوری کجا؟ سیاست مبانیای دارد که به حسب ظاهر، همه این مبانی با توجّه به خدا و مانند اینها یا منافی است یا مغایر است. آن وقت سیاست را با معنویّت مخلوط کردن در یک فریضه، این دیگر هنر اسلام است؛ این هنر اسلام است». به همین دلیل است که پیامبر(ص) در اوّلین روزهای بعثت اقدام به برگزاری نماز جمعه کرده است. اوّلین نماز جمعهای که رسول خدا(ص) با اصحابش تشکیل داد، هنگامی بود که به مدینه هجرت کرد. حضرت چهار روز در دهکدۀ قبا ماند و مسجد قبا را بنیان نهاد. سپس روز جمعه به سوی مدینه حرکت کرد و به هنگام نماز جمعه به محلۀ بنیسالم رسید و مراسم نماز جمعه را بهجا آورد. این امر، حاکی از آن است که برگزاری نماز جمعه، تجلّی حاکمیّت اسلام است.
۳. دستاوردهای اجتماعی
مسائل اجتماعی از موادی است که اگر در یک جامعه کنترل نشود و یا حل نگردد، باعث ایجاد تفرقه و فتنه و تنش بین مردم و ارگانها و حتی مسئولان شهر میگردد. امام جمعه در جایگاه پدر یک شهر با آگاهی و کنترل کردن مسائل اجتماعی میتواند با راهنمایی مردم و مسئولان، از تفرقه و اختلاف جلوگیری کند. از جمله مواردی که امام جمعه برای راهنمایی افراد میتواند انجام دهد:
– ارتباط با نهادهای دولتی و ارتباط با تمام احزاب و گروههای حاضر در شهر(انقلابی، غیر انقلابی، اصلاحطلب، اصولگرا و …) برای پیشبرد اهداف اجتماعی و جلوگیری از اختلاف و تفرقه.
– برقراری ارتباط با مسئولان محلّی برای حل مشکلات اجتماعی مردم.
– آگاهیبخشی دربارۀ مسائل سیاسی و اجتماعی در جلسات و بهویژه در خطبههای نماز جمعه.
– تقویت وحدت بین اقشار مختلف جامعه از طریق برگزاری نشستها و همایشها و دید وبازدیدها.
– تقدیر و تشکر از مسئولی که مشکلی از مردم را حل کرده است و انتقاد نکردن علنی از آن مسئول در اجتماعات.
رئیس سیاستگذاری ائمّۀ جمعه در چهارمین اجلاسیۀ ملّی مهدویت و انقلاب اسلامی، ۲۰ بهمن ماه دربارۀ دستاوردهای اجتماعی شبکۀ امامت جمعه گفتند: «نماز جمعه از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی در ارتباط با جامعۀ مهدوی، پایهگذاری شد و در طول این سالها توانسته است بهعنوان یک نهاد اجتماعی، دینی و فرهنگی، تأثیرگذار در ترویج اصول انقلاب اسلامی و در راستای مبارزه با استکبار جهانی عمل کند». ایشان در ادامه به فرمایش امام خمینی(ره) اشاره کرد و افزود: «اگر انقلاب اسلامی فقط نماز جمعه را به ما داده بود، کافی بود ایشان.» وی با تأکید بر اهمیّت این جمله، بیان فرمود: «این سخن امام خمینی(ره) نشاندهندۀ جایگاه برجسته نماز جمعه در پیروزی انقلاب اسلامی و ترویج آرمانهای مهدوی است؛ نماز جمعه بهعنوان یک ابزار فرهنگی و سیاسی توانسته است در دوران مختلف انقلاب، از جمله در دوران جنگ تحمیلی، محور وحدت ملّی و مقاومت در برابر دشمنان باشد.»
ایشان همچنین دربارۀ نقش نماز جمعه در دوران دفاع مقدس فرمود: «نماز جمعه در دوران دفاع مقدس، با ایجاد هماهنگی و انسجام میان مردم و نیروهای مسلح، بهعنوان یک عامل مهم در ترویج فرهنگ جهاد و مقاومت عمل کرد. این مراسم عبادی بهعنوان یک نهاد اجتماعی و فرهنگی در طول جنگ تحمیلی، نقش اساسی در افزایش روحیۀ ایثارگری و فداکاری در مردم ایفا کرد. نماز جمعه در این سالها بهعنوان یک پایگاه مردمی، توانسته است در موضوعات مختلف از جمله مواسات مومنانه، کمکهای اجتماعی و انساندوستانه نقشآفرینی کند و بهعنوان یک نهاد تأثیرگذار، همبستگی و وحدت اجتماعی را در جامعه تقویت کند».
ایجاد وحدت اجتماعی و انسجام اقشار مختلف جامعه
نماز جمعه، اجتماعی دینی و عمومی است که بهطور طبیعی نقش مهمی در ایجاد وحدت اجتماعی و کاهش شکافهای قومی، مذهبی و طبقاتی دارد. در این برنامه، مردم از اقشار مختلف جامعه میتوانند در کنار هم به اقامۀ نماز پرداخته و به گفتگو و تبادل نظر پیرامون مسائل اجتماعی و دینی بپردازند. این همنشینی باعث افزایش انسجام اجتماعی و تقویت روابط اجتماعی میان مردم میشود. مقام معظّم رهبری دربارۀ اجتماع مردم در نماز جمعه میفرماید: «نفس اجتماع و حضور مردمی یک چیز مهمّی است؛ اینجا است که شما باید حسّاس باشید. اگر چنانچه نماز جمعۀ این هفتهتان از نماز جمعه مثلاً یک ماه قبلتان جمعیّت کمتری دارد، باید احساس نگرانی کنید؛ اصلاً اساس کار، حضور مردم است».
بنابراین نماز جمعه از جمله عبادات اجتماعی در جامعه اسلامی است که ثمرات و آثار جمعی متعددی دارد. از اینرو، در شمارش دستاوردهای آن، باید به نزول برکات الهی به صورت جمعی توجه ویژهای داشت؛ چراکه یک عبادت گروهی و غیر فردی محسوب میشود. فقها و علمای دینی نیز بر گروهی بودن این فریضه مهم تأکید داشته و حداقل تعداد حاضران در نماز جمعه را پنج نفر دانستهاند؛ بهگونهای که حضور کمتر از پنج نفررا موجب عدم تحقق و قبولی این عبادت جمعی میدانند. اجتماع مؤمنان در یک زمان و در یک مکان واحد، موجب جلب عنایات خاص الهی و زمینهساز نزول برکات آسمانی میشود. قرآن کریم در سورۀ جمعه، به این معنا اشاره کرده است: «إِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاهُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللّه». بر اساس این آیه، شرکت در نماز جمعه با الطاف خاص الهی همراه است و شرکتکنندگان در آن، مشمول بشارتهای معنوی و مادی می گردند. در واقع، قرآن کریم این حضور اجتماعی در عبادت را زمینهای برای بهرهمندی از فضل و برکت الهی معرفی میکند.
مقام معظّم رهبری در دیدار ائمّۀ جمعه و جماعات سراسر کشور بیان داشتند: «از خصوصیات نماز جمعه اینکه این ذکر دستهجمعی موجب میشود که برکات و آثار ذکر بر دستهجمع نازل بشود. ذکر اللّه آثاری دارد که در قرآن به این آثار اشاره شده است: ”أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلوب“؛ این گسترش پیدا میکند در مجموع نماز جمعه، وقتی همه با همدیگر ذکر اللّه میکنند …، وقتی دستهجمعی ذکر گفتیم، آثار و برکات ذکر بر دستهجمع نازل می شود، بر جمع نازل میشود. در قرآن دارد: ”فَإِنَّ الذِّکْری تَنفَعُ المُؤمِنین“.
حضور فعال در جلسات مردمی و پاسخگویی به مشکلات اجتماعی و تبیین شبهات
حضور ائمّۀ جمعه در جلسات عمومی و مردمی و همچنین میز خدمت از دیگر دستاوردهای نهاد امامت جمعه است. ائمّۀ جمعه با برگزاری این جلسات، به مشکلات مردم در زمینههای اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی پاسخ میدهند و حس شفافیت و پاسخگویی را در مردم تقویت میکنند.
مقام معظم رهبری دربارۀ پاسخگو بودن و حل شبهات مردم میفرماید: «امام جمعه به عنوان چشم بیدار در جامعۀ اسلامی ضمن شناسایی خلأها و نیازهای مردم و جامعه، با احساس مسئولیت نسبت به تغذیۀ فکری جامعه و مردم از منابع اصیل اسلامی و دینی، با بهروز رسانی اطلاعات و دادههای بدیع و نو، عموم مردم و بهویژه جوانان را در پاسخگویی به شبهات زهرآگین و زدودن انحرافات فکری و سیاسی هادی و راهنما باشند». در جای دیگرمیفرماید: «امروزجوانهای ما دربارۀ مسائل سؤالاتی دارند؛ چه سؤالات سیاسی، چه سؤالات دینی، چه سؤالات شخصی نسبت به ماها؛ باید بتوانیم این سؤالات را پاسخ بگوییم. بهترین جا هم نماز جمعه است، چون هر هفته است».
حضرت امام(ره) دربارۀ خطبههای نماز جمعه معتقدند که خطبای جمعه باید آنچه را در طول یک هفته در کشور اتفاق افتاده برای مردم بازگو کنند.
در نهج الباغه نیز پاسخگویی دارای جایگاه عالی و پسندیده ای است؛ امام علی(ع) در نامهای به مالک اشتر، توصیه میکند: «اگر مردم گمان کردند که تو از مسیر حق خارج شده و ظلمی به آنان روا داشتهای، آشکارا با آنان سخن بگو، دلایل درستکاری خود را به ایشان عرضه کن و با آشکار شدن در میان مردم، آنان را از بدگمانی برهان».
نهاد امامت جمعه با توجه به ابعاد گوناگون سیاسی، فرهنگی، اجتماعی خود، توانسته است جایگاهی برجسته در ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران پیدا کند. این نهاد از یکسو به عنوان تریبون رسمی نظام در عرصههای مختلف عمل کرده و از سوی دیگر، به عنوان نهاد مردمی و دینی، همواره در خدمت مردم و حفظ وحدت و هویّت اسلامی آنها قرار داشته است.
نتیجهگیری
بررسی دستاوردهای شبکه امامت جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشان میدهد که این نهاد دینی-سیاسی، فراتر از وظایف عبادی خود، نقش محوری در هدایت فکری، تقویت همبستگی اجتماعی، ارتقای اندیشه وبینش سیاسی و حفظ انسجام ملی ایفا کرده است. ائمه جمعه، به عنوان نمایندگان ولی فقیه و نظام اسلامی در مناطق مختلف کشور، توانستهاند با برقراری ارتباط مستمر میان مردم و حاکمیت،هم صدای مطالبات مردمی باشند و هم سخنگوی ارزشها و سیاستهای نظام انقلاب اسلامی.
شبکۀ ائمه جمعه، با حضور فعال و هدفمند در متن جامعه توانسته در مقابله با تهدیدهای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی، بازوی فکری و معنوی نظام انقلاب اسلامی باشد و اعتماد عمومی مردم را نسبت به ارزشهای اسلام وانقلاب حفظ و تقویت کند. اما با توجه به تحولات روزافزون جامعۀ بشری، ضروری است این شبکه و نهاد فعال با حفظ اصول خویش، رویکردهای نو و پاسخگویانهای را در ارتباط با نیازهای نسل جدید و مسائل نوپدید فرهنگی و اجتماعی و سیاسی اتخاذ نماید تا همچنان جایگاه خویش را در جایگاه پل ارتباطی مؤثّر میان مردم و نظام اسلامی حفظ کند.
منابع
بحار الأنوار، محمّدباقر مجلسی، قم، نشر مؤسسه الوفا، ۱۴۰۳ ق.
تاریخ طبری، محمّد بن جریر طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چاپ ششم ۱۴۰۲.
تحریر الوسیله، روح اللّه خمینی، تهران، مؤسسۀ نشر آثار امام، چاپ چهارم، ۱۳۹۲.
ترجمه تفسیر مجمع البیان، فضل ابن الحسن طبرسی، تهران، انتشارات فراهانی ، ۱۳۶۳.
تفسیر اهلبیت علیهم السلام، نجاح الطائی، قم، نشر دارالهدی لاحیاء التراث، ۱۳۹۶.
تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، انتشارات طهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۳.
رحله ابن بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، نشر کارنامه، ۱۴۰۴.
صحیفۀ نور، روح اللّه خمینی، تهران، مؤسسۀ نشر آثار امام، ۱۳۹۸.
فرزانگان خوانسار، احمدرضا کشوری، نشر دبیرخانکۀ کنگرۀ آقاحسین خوانساری، ۱۳۷۸.
قرآن کریم.
مروج الذهب، ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، بیروت، بی تا.
مقاله علمی پژوهشی آموزه های فقه عبادی، «جایگاه و نقش ولایت فقیه در برپایی نماز جمعه»، محمد زروندی رحمانی، تابستان ۱۳۹۹.
مقالۀ مطالعه تطبیقی سیاستها و اهداف برگزاری نماز جمعه، مهدی ابراهیمی، فصلنامۀ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی دورۀ ۱۰، شمارۀ ۳، شمارۀ پیاپی(۲۳)، پاییز ۱۴۰۱.
مقالۀ نماز جمعه و نقش آن در اداره جامعه اسلامی، عبداللّه جاسبی و محمداسماعیل انصاری، مجلۀ پژوهشی دانشگاه اصفهان، تابستان ۱۳۷۶.
مقالۀ نهضت احیای نماز جمعه، سیّدجواد ورعی، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ ۳۲، تابستان ۱۳۸۳.
نهج البلاغه، ترجمۀ محمّد دشتی، قم، نشر شاکر، چاپ پنجم، ۱۳۷۸.
وسائل الشیعه، محمّد بن الحسن الحرّ العاملی، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۳۷۲
نویسنده: علی اصغر عزتی
برای دانلود فایل پیدیاف روی لینک کلیک کنید.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟