بهره‌مندی امامان جمعه از ظرفیت کاربردی خطبه‌های نمازجمعه در نبرد تحمیلی دوازده روزۀ اسرائیل

علیرضا کریمی

چکیده

در نبردهای معاصر، ابعاد روانی، شناختی و رسانه‌ای نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به افکار عمومی دارند؛ لذا نقش نهادهای دینی و اجتماعی در مدیریت فضای جامعه اهمیت بیشتری می‌یابد. در شرایط نبرد، نمازجمعه یکی از مهم‌ترین سخنگاه‌های دینی و اجتماعی است که نقشی مهم و راهبردی در هدایت افکار عمومی و تقویت انسجام اجتماعی دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکردهای روانی، شناختی و رسانه‌ای ائمّۀ جمعه در جریان جنگ دوازده روزۀ سال ۱۴۰۴ انجام شده است. نتیجۀ یافته‌های پژوهش پیشِ رو نشان می‌دهد که سخنگاه نمازجمعه در این بحران با جنگ روانی و شناختی دشمن مقابله کرد و در آرامش روانی جامعه و ایجاد همبستگی اجتماعی نقش‌آفرین بود. روش تحقیق این پژوهش به گونۀ توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای خطبه‌های نمازجمعه در این دورۀ زمانی (جنگ ۱۲ روزه) است.

کلید واژه: نبرد تحمیلی دوازده روزه، امامان جمعه، جنگ روانی و شناختی، وحدت اجتماعی، جهاد تبیین.

مقدمه

در تحولات معاصر، ماهیت منازعات از جنگ‌های صرفاً نظامی فراتر رفته و به عرصه‌هایی چون جنگ روانی، شناختی و جنگ روایت‌ها گسترش یافته است؛ عرصه‌ای که در آن افکار عمومی، ادراک اجتماعی و نظام معنایی جامعه به میدان اصلی رقابت تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، رسانه‌ها و تریبون‌های عمومی نقش مهمی در شکل‌دهی به روایت‌ها، مدیریت افکار عمومی و تقویت یا تضعیف روحیۀ اجتماعی ایفا می‌کنند. در جامعۀ اسلامی ایران، نمازجمعه یکی از مهم‌ترین تریبون‌های دینی-اجتماعی است که ظرفیتی قابل توجه برای روشنگری، هدایت افکار عمومی و تقویت همبستگی اجتماعی در شرایط بحران دارد.

پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکردهای رسانه‌ای، اجتماعی و سیاسی ائمّۀ جمعه در جریان جنگ دوازده روزۀ سال ۱۴۰۴ انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای خطبه‌های نمازجمعه در این دورۀ زمانی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تریبون نمازجمعه در این مقطع، افزون بر کارکرد عبادی، نقشی مؤثر در مقابله با جنگ روانی و شناختی، تحقق جهاد تبیین، انتشار اخبار موثق و مقابله با شایعات، تقویت روحیۀ مقاومت و آرامش روانی جامعه، ایجاد وحدت اجتماعی و بسیج مردمی برای حمایت از جبهه‌ها ایفا کرده است. بر این اساس، نمازجمعه در شرایط بحران می‌تواند نهادی راهبردی در مدیریت افکار عمومی و تقویت انسجام ملی باشد.

از پایه‌های اصلی حکومت اسلامی که نمایان‌گر وحدت کلمۀ امت اسلامی است، برپایی نمازجمعه است. از اوّلین اقدامات پیامبر اکرم(ص) بعد از تشکیل حکومت در شهر مدینه اقامۀ نمازجمعه بود.^[1] بر این اساس نیز، در جنگ دوازده روزۀ تحمیلی، به سنگری مستحکم در برابر تهاجم تمام عیار دشمن تبدیل شد. با وجود حمله‌های گوناگون اسرائیل جنایت‌کار به مکان‌های نمازجمعه، یکی از جلوه‌های کم‌نظیر تجمع‌های کشوری در طول این دوازده روز در این مکان‌ها اتفاق افتاد. ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از این سنگر الهی توانستند نقش‌های متعددی را ایفا نمایند که نیازمند تحلیل و بررسی است:

 کارکرد رسانه‌ای و تبلیغی

۱-۱ مقابله با جنگ روانی و جنگ شناختی

با تغییر ماهیت منازعات در دهه‌های اخیر، جنگ‌ها از سطح درگیری‌های صرفاً سخت و نظامی فراتر رفته و به عرصه‌های نرم چون جنگ روانی، جنگ شناختی و جنگ روایت‌ها گسترش یافته‌اند. در این نوع جنگ‌ها، هدف اصلی نه تصرف سرزمین، بلکه تأثیرگذاری بر ادراک، ذهن و قضاوت مردم و در نهایت جهت‌دهی به رفتار آنان است. به همین دلیل، صحنۀ  اصلی رویارویی، ذهن و قلب مخاطبان تلقی می‌شود و رسانه‌ها و تریبون‌های عمومی نقش بی‌بدیلی در این میدان پیدا می‌کنند.^[2]

در چنین شرایطی، جایگاه ائمّۀ جمعه که از مهم‌ترین تریبون‌های رسمی و دینی کشور است، برجسته‌تر می‌شود. خطبۀ دوم نمازجمعه که معمولاً به تحلیل مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی روز اختصاص دارد، ظرفیت ویژه‌ای برای تبیین درست وقایع، خنثی‌سازی شایعات، پاسخ به شبهات و ایجاد روایت بدیل در برابر روایت‌های تحریف‌شدۀ دشمن دارد. از این‌رو، ائمّۀ جمعه با استفاده از این بستر رسانه‌ای و تبلیغی، به مقابله با جنگ روانی و شناختی دشمن می‌پردازند و می‌توانند با تقویت بصیرت، افزایش سواد رسانه‌ای و بازتولید امید اجتماعی، آثار عملیات روانی و شناختی را کاهش دهند.

به‌ویژه در دوره‌هایی که جامعه با بحران‌های امنیتی، جنگ‌های نظامی یا فشارهای ترکیبی مواجه است، خطبه‌های نمازجمعه می‌توانند با تبیین ماهیت نبرد حق و باطل، عدالت و ظلم، استکبار و استضعاف، چارچوبی معنا‌بخش برای فهم حوادث ارائه کنند و مانع از آن شوند که افکار عمومی اسیر تحلیل‌ها و روایت‌های القایی رسانه‌های بیگانه شود. تأکید برخی ائمّۀ جمعه بر اینکه جنگ‌های معاصر صرفاً اقتصادی یا نظامی نیست، بلکه جنگی ایدئولوژیک و عقیدتی است، در همین راستا قابل ارزیابی است؛ جنگی که در آن، دشمن بیش از هر چیز، هویت دینی، باورهای قرآنی و ارزش‌های اعتقادی جامعه را هدف قرار داده است.

 می‌توان گفت کارکرد رسانه‌ای و تبلیغی ائمّۀ جمعه در شرایط جنگ روانی و شناختی، شامل چند محور اصلی است:

• تبیین واقع‌بینانه و مستند رویدادها و جلوگیری از تحریف و قلب حقیقت؛
• ایجاد روایت منسجم دینی و ملی در برابر جنگ روایت‌ها؛
• تقویت آرامش روانی جامعه و کاهش اضطراب و ناامیدی ناشی از عملیات روانی؛
• افزایش آگاهی و سواد رسانه‌ای مردم برای تشخیص اخبار جعلی و شایعات.

این محورها موجب می‌شود تریبون نمازجمعه، فراتر از یک مراسم عبادی صرف، به یک رسانۀ راهبردی در دفاع از هویت دینی و ملی در برابر جنگ روانی و شناختی تبدیل شود.

‌همان‌گونه که حضرت آیت‌اللّه دژکام امام‌جمعه و نمایندۀ ولی فقیه شیراز در زمان جنگ ۱۲ روزه در خطبه‌های خود به خوبی اشاره نمود:

«عزیزان! جنگ ما ولو اینکه در تحلیل‌ها پیدا نیست، ولی یک جنگ ایدئولوژیک به تعبیر اروپایی‌ها است و جنگ عقیدتی است. این جنگ با جنگ‌های دیگری که در عالم شده متفاوت است. در جنگ‌های جهانی اوّل و دوم همه به دنبال مال و جاه بودند و به دنبال تقسیم کرۀ زمین بودند؛ امّا لشکر ما از روز اوّل  تا حالا برای خدا می‌خواهد کار کند و این جنگ ایدئولوژیک است و در این جنگ مبارزه بین حق و باطل، مبارزه بین عدالت و ظلم، مبارزه بین استکبار و استضعاف دقیقا خودش را نشان می‌دهد. طرف مقابل شما بیش از هر چیزی دشمن اسلام شما است، دشمن قرآن شما است و آنها بودند که برخی قرآن را پاره کردند و آتش زدند».^[3]

۱-۲. منبع جهاد تبیین

یکی از مهم‌ترین کارکردهای فرهنگی و تبلیغی ائمّۀ جمعه، ایفای نقش در عرصۀ جهاد تبیین است. ائمّۀ جمعه به‌عنوان رهبران دینی و صاحبان یکی از گسترده‌ترین تریبون‌های عمومی در جامعۀ اسلامی، می‌توانند با روشنگری، تبیین حقایق و پاسخ‌گویی به شبهات، نقش مؤثری در هدایت فکری و تقویت آگاهی عمومی ایفا کنند. امام‌خمینی(ره) نیز نمازجمعه را محلّی برای طرح مباحث سیاسی و هدایت جمعی^[4] می‌دانست. از آنجا که خطبه‌های نمازجمعه مخاطبان گسترده‌ای را دربرمی‌گیرد، این تریبون ظرفیت مهمی برای تبیین مسائل دینی، اجتماعی و سیاسی و مقابله با تحریف‌ها و شبهات فکری به‌شمار می‌رود.

در متون تفسیری نیز به اهمیت تبیین و روشنگری در برابر شبهات اشاره شده است. امین‌الاسلام طبرسی، مفسّر برجستۀ شیعه و نویسندۀ تفسیر مجمع البیان، در ذیل آیۀ «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا»^[5] بیان می‌کند که مقصود از این جهاد، جهاد با قرآن و استدلال برای مقابله با شبهات و ادعاهای منکران است. به اعتقاد وی، تلاش عالمان و متکلمان برای پاسخ‌گویی به شبهات و دفاع از معارف دینی، از مصادیق برجستۀ جهاد در راه خدا محسوب می‌شود و از جایگاه والایی برخوردار است.

برخی از اندیشمندان اسلامی نیز با توجه به این معنا، احتمال داده‌اند که مقصود از «جهاد اکبر» در حدیث نبوی «رَجَعْنا مِنَ الْجِهادِ الأَصغَرِ إِلَى الْجِهادِ الأَکبَر»^[6] صرفاً مبارزه با نفس نباشد، بلکه می‌تواند شامل جهاد فکری و علمی برای دفاع از دین و مقابله با شبهات نیز باشد.^[7] بر این اساس، تبیین معارف دینی و روشنگری در برابر تبلیغات و شبهات، یکی از مصادیق مهم جهاد در عرصۀ فرهنگی و فکری تلقی می‌شود.

در این چارچوب، ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از تریبون نمازجمعه می‌توانند در خطبه‌ها به تبیین مبانی دینی، تحلیل صحیح رویدادهای اجتماعی و پاسخ به شبهات بپردازند و از این طریق نقش مهمی در تحقق جهاد تبیین ایفا کنند. بدین ترتیب، نمازجمعه افزون بر کارکرد عبادی، به بستری برای ارتقای آگاهی دینی و تقویت بینش جامعه تبدیل می‌شود.

با بررسی خطبه‌های نمازجمعه در دو هفتۀ هم‌زمان با جنگ دوازده روزه (۲۳ و ۳۰ خردادماه) می‌توان نمونه‌هایی از محورهای جهاد تبیینی مطرح‌شده از سوی ائمّۀ جمعه کشور را شناسایی کرد. در این خطبه‌ها تلاش شد تا با تحلیل شرایط جنگی و روشنگری دربارۀ اهداف و رفتارهای دشمن، افکار عمومی جامعه نسبت به تحولات جاری آگاه و بصیر شود.

یکی از مهم‌ترین محورهای جهاد تبیین در این خطبه‌ها، تبیین ماهیت دشمن و تشریح وضعیت رژیم صهیونیستی در زمان حمله به ایران بود. ائمّۀ جمعه با تحلیل شرایط سیاسی و نظامی منطقه و بیان واقعیت‌های مربوط به جایگاه و توان رژیم صهیونیستی، تلاش کردند تصویر دقیق‌تری از وضعیت دشمن و اهدافش ارائه دهند و از شکل‌گیری برداشت‌های نادرست یا القائات رسانه‌ای جلوگیری کنند. در این زمینه می‌توان به خطبه‌های حجت‌الاسلام و المسلمین حاج علی‌اکبری، خطیب نمازجمعۀ تهران در تاریخ ۳۰ خردادماه اشاره کرد که به‌روشنی در راستای تبیین این موضوع ایراد شده است:

«از سمت دیگر، از طرف دیگر، یک ملت جعلی بی تاریخ، بی هویت، یک نیروی نیابتی دست‌آموز شیطان بزرگ، ناجوانمرد، تروریست، ترسو، ناامید و آشفته، با رهبری یک باند جنایتکار ابله و سفیه و مسئولین خون‌خوار و کودک‌کش، با ارتکاب انواع جنایات جنگی، رسوای نزد جهان و منفور در بین ملت‌های جهان، اینها آمدند به جنگ یک چنین ملتی. آغاز استیصال و بیچارگی رژیم صهیونیستی را دیدید. آقای عزیزمان فرمودند اینها بیچاره خواهند شد. بیچارگی آنها آغاز شد. شما شاهد یک آشفتگی راهبردی، اختلاف شدید داخلی، رعب و وحشت، ضربات جبران‌ناپذیر حیثیتی، پدافندهای خودزن و در حالی که محکوم‌اند نزد اکثر ملت‌های جهان و نزد افکار عمومی ملت‌ها و وجدان جهانی، این وضعیت رژیم صهیونیستی است. سرزمین اشغالی آنها، کوچک، متراکم از جمعیت و متراکم از تأسیسات از شمال تا جنوب، از شرق تا غرب، تحت ضربات ویرانگر و مهلک و عاجزکننده و بیچاره‌کنندۀ نیروهای مسلح سربلند جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. این حاصل زندگی در سرزمین دیگران، جنگیدن با سلاح دیگران، با تکیه بر کمک‌ها و تجهیزات دیگران، زندگی نیابتی، خوشگذرانی با غم‌ها و رنج‌های دیگران است».^[8]

از دیگر محورهایی که در خطبه‌های ائمّۀ جمعه در طول این جنگ مورد تأکید قرار گرفت، تبیین اهداف و نقشه‌های دشمن از حمله به ایران بود. ائمّۀ جمعه با تحلیل ابعاد مختلف این اقدام و تشریح مقاصد راهبردی دشمن، تلاش کردند افکار عمومی را نسبت به پشت‌پرده‌های این حمله و اهداف سیاسی و امنیتی آن آگاه سازند. در این چارچوب، خطبه‌ها به تبیین این نکته می‌پرداختند که اقدامات دشمن صرفاً یک تقابل نظامی محدود نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر برای تضعیف ارادۀ ملی، ایجاد ناامنی روانی و فشار بر جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌آید. در همین زمینه، بخشی از خطبه‌های حجت‌الاسلام والمسلمین حاج علی‌اکبری به این موضوع اختصاص یافته است:

«رفتار ابلهانه و خباثت‌آمیز و حملۀ بزدلانه و تروریستی رژیم صهیونیستی در صبح جمعۀ بیست و سوم خرداد ماه، در فضایی که مذاکرات غیرمستقیم در جریان بود، بنا بود یکشنبه هم ادامه پیدا کند و بعد از گفتگوی طولانی ترامپ و نتانیاهو که بعد معلوم شد آن هم یک فریب بزرگ دیگری بوده که مثلاً آنجا ترامپ مخالف با حمله است، ظاهراً غافلگیرکننده، چند جانبه بود. مراکز هسته‌ای ما، مراکز فرماندهی ما، منازل مسکونی ما، در بخشی مورد حمله قرار گرفت توسط اصلی‌ترین دشمن اسلام و بشریت و انقلاب اسلامی. از سر استیصال بود. بعد از جنگ بیست ماهۀ غزه و فلسطین، با خطای محاسباتی و با حمایت کامل اطلاعاتی، تجهیزاتی و تسلیحاتی و عملیاتی رژیم ایالات متحدۀ آمریکا، با دو هدف وارد میدان شدند. برنامۀ ریزیشان حساب شده بود. همه‌چیز را محاسبه کرده بودند. هدف اوّل  این بود که ساختار دفاعی و تجهیزاتی و نیرویی ما را و فرماندهی ما را در هم بشکنند، دانشمندان برجستۀ ما را به شهادت برسانند و با تخریب و ترور، توان دفاعی ایران زمین را زمین‌گیر کنند در یک فاصلۀ کوتاه و بعد هم عملیات فلج‌کنندۀ خودشان را در یک مدت کوتاهی به نتیجه برسانند. این یک.
دوم، هدف دومشان این بود که با تصور غلطی که از مردم ایران داشتند، گمان می‌کردند با توجه به مشکلات معیشتی و اقتصادی و نارضایتی که در جمعی از مردم عزیز ما وجود داشته، گمانشان این بود که در یک جنگ بی‌امان شناختی که از مدت‌ها قبل شروع کردند، مردم را در برابر حاکمیت قرار خواهند داد. طرح هایشان دقیق بود امّا محاسباتشان خنده‌آور و غلط بود: اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَ اَعدائَنا مِنَ الحُمَقاء؛ چقدر احمق و چقدر سبک‌سر بودند».^[9]

یکی دیگر از محورهای مورد توجه در این زمینه، تبیین و تشریح بیانات مقام معظم رهبری در ایّام جنگ بود. ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود تلاش می‌کردند ضمن بازخوانی و نقل بخش‌هایی از این بیانات، به تحلیل و توضیح ابعاد مختلف آن بپردازند تا مفاهیم و پیام‌های مطرح‌شده برای افکار عمومی روشن‌تر گردد. این رویکرد سبب می‌شد اهمیت رهنمودهای ولی‌امر مسلمین بیش از پیش برای جامعه تبیین شود و جایگاه رهبری به عنوان فرماندهی کل قوا و محور هدایت جامعۀ اسلامی در شرایط حساس جنگی برجسته‌تر گردد. در این زمینه می‌توان به خطبه‌های آیت‌اللّه علم‌الهدی، امام‌جمعۀ مشهد، و نیز آیت‌اللّه خاتمی، خطیب نمازجمعۀ تهران اشاره کرد که در آنها به‌طور ویژه به تبیین و تحلیل بیانات رهبر معظم انقلاب پرداخته شده است:

«مقام معظم رهبری در پیام تلویزیونی اخیری که ارائه فرمودند در فرمایششون سه نقطه وجود داشت که هم نقطه‌های تکلیف‌ساز و در حقیقت یک دستورالعمل قاطع همگانی و عمومی بود و این سه نقطه قابل توجه و قابل بحث است».^[10]

«وقتی این مسائل پیش می‌آید من احساس می‌کنم امام موضع‌گیری‌ها، موضع‌گیری‌های امام‌المسلمین است، موضع‌گیری قشنگی که ایشان داشتند در پیامشان سه محور اساسی داشتند».^[11]

در چارچوب جهاد تبیین، بهره‌گیری از فرصت خطبه‌های نمازجمعه برای تحلیل مسائل سیاسی داخلی کشور نیز از دیگر محورهای مورد توجه ائمّۀ جمعه در این ایّام بود. آنان در کنار تشریح ابعاد جنگ و تهدیدات خارجی، به تبیین برخی موضوعات مهم داخلی همچون نقش احزاب و گروه‌های سیاسی، ضرورت حفظ وحدت و انسجام ملی، و ارزیابی رویدادهایی مانند انتخابات اخیر می‌پرداختند. طرح این مباحث در خطبه‌ها با هدف تقویت همگرایی سیاسی و اجتماعی، جلوگیری از شکل‌گیری شکاف‌های داخلی و تأکید بر همبستگی ملی در شرایط حساس جنگی صورت می‌گرفت. در این زمینه نیز می‌توان به نمونه‌ای از این‌گونه تحلیل‌ها در خطبه‌های نمازجمعه ایّام جنگ اشاره کرد:

«برادران، خواهران، ملت رشید ایران، ملت‌های آزادۀ دنیا! شما دیدید ما در وسط مذاکره بودیم و دشمن از مذاکره به عنوان یک تله استفاده کرد و غافلگیرانه به ما حمله کرد. آنهایی که می‌گفتند اگر مذاکره کنیم حمله نمی‌شود، این هم حمله! آنهایی که می‌گفتند اگر فلانی بیاید جنگ می‌شود، فلانی هم نیامد جنگ شد! این جنگ باعث و بانی‌اش در داخل کشور نیست؛ باعث و بانی جنگ، جنگ‌طلبان دنیا به سرکردگی آمریکا و اسرائیل است و صدها دلیل دیگر …».^[12]

۱-۳. انتشار اخبار موثق و تکذیب شایعات

در شرایط جنگ و بحران‌های امنیتی، یکی از ابزارهای مهم دشمن برای تضعیف جبهۀ مقابل، جنگ روانی و انتشار شایعات و اخبار نادرست است. در چنین وضعیتی، انتشار اطلاعات دقیق و قابل اعتماد، نقش مهمی در حفظ آرامش روانی جامعه و جلوگیری از گسترش شایعات دارد. علاوه بر اینکه شرایط سیاسی و نابسامانی سیاسی می‌تواند مستقیم بر تأثیرگذاری پیام‌های امام‌جمعه اثر بگذارد. در شرایط آشفتۀ سیاسی، مخاطبان به پیام‌های سیاسی بیشتر توجه می‌کنند و به پیام‌های دیگر کمتر توجه می‌نمایند.^[13]

 در جریان جنگ دوازده روزه نیز، در حالی که رسانه‌های معاند با انتشار اخبار کذب و تحلیل‌های جهت‌دار در پی تضعیف روحیۀ عمومی بودند، تریبون نمازجمعه علاوه بر کارکرد عبادی و دینی، به یک کانال ارتباطی مؤثر برای انتقال اخبار موثق، روشنگری عمومی و خنثی‌سازی شایعات تبدیل می‌شود و می‌تواند نقش مهمی در مدیریت افکار عمومی و تقویت اعتماد اجتماعی ایفا کند. ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از این جایگاه، ضمن تبیین واقعیت‌های میدانی و تحلیل تحولات، تلاش کردند فضای روانی جامعه را مدیریت کنند و مانع از تأثیرگذاری جریان‌های خبری غیرموثق شوند.

این کارکرد اطلاع‌رسانی و روشنگری نمازجمعه ریشه در مبانی دینی و روایی نیز دارد. در روایت فضل بن شاذان از امام رضا(ع) دربارۀ فلسفه و جایگاه نمازجمعه، به این نکته اشاره شده است که این اجتماع بزرگ دینی بستری برای آگاهی‌بخشی، انتقال اخبار صحیح و طرح مسائل مهم جامعۀ اسلامی به‌شمار می‌آید. از این‌رو، نمازجمعه همواره محلی برای بیان مسائل عمومی و اطلاع‌رسانی موثق به مردم تلقی شده است؛«وَ یُخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ (الآفَاقِ مِنَ) الْأَهْوَالِ الَّتِی لَهُمْ فِیهَا الْمَضَرَّهُ وَ الْمَنْفَعَهُ؛ و از آنچه از گوشه‌وکنار مى‌رسد و حوادثى که در آنها براى مردم سود و زیانى هست، خبردار کند».^[14]

در همین راستا، امام خمینی(ره) نیز با تأکید بر نقش اجتماعی و سیاسی نمازجمعه، این تریبون را یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های آگاهی‌بخشی و هدایت افکار عمومی در جامعۀ اسلامی دانسته و بر ظرفیت آن در روشنگری و بیان مسائل اساسی کشور تأکید کرده‌اند:

 «امام‌جمعه باید ضمن خطبه‌هاش مردم را به آنچه در کشورهای اسلامی و غیراسلامی به مصلحت دین و دنیای مردم است، مطلع سازد و از امور سیاسی و اقتصادی که در استقلال و آزادی آنان دخالت دارد، سخن گوید و آنان را از مداخلۀ دولت‌های ظالم و استعمارگر در امور سیاسی و اقتصادی که منجر به استعمار و استثمار آنان است، آگاه گرداند».^[15]

ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از جایگاه اجتماعی و اعتماد عمومی که نسبت به آنان وجود دارد، در خطبه‌های نمازجمعه تلاش می‌کردند با بیان واقعیت‌های میدانی، تشریح شرایط نبرد و تبیین اهداف دشمن در جنگ رسانه‌ای، فضای ابهام و شایعه را کاهش دهند. این رویکرد سبب می‌شد مخاطبان بتوانند اخبار مربوط به تحولات جنگ را از منبعی معتبر دریافت کنند و در برابر عملیات روانی و خبرسازی‌های نادرست مصون بمانند.

در واقع، یکی از کارکردهای مهم تریبون‌های رسمی و مورد اعتماد در جامعه، مدیریت جریان اطلاعات و مقابله با شایعه‌پراکنی است؛ زیرا در شرایط بحران، نبود اطلاع‌رسانی دقیق می‌تواند به گسترش شایعات و افزایش اضطراب اجتماعی منجر شود. از این‌رو، اطلاع‌رسانی صحیح و به‌موقع از سوی منابع مورد اعتماد، نقش مهمی در حفظ انسجام اجتماعی و تقویت روحیه عمومی ایفا می‌کند.^[16]

از جمله مصادیق اطلاع‌رسانی موثق که در خطبه‌های نمازجمعه با هدف روشنگری و افزایش آگاهی عمومی مطرح می‌شد، می‌توان به بیان اخبار و تحلیل‌هایی دربارۀ توانمندی‌های نظامی جمهوری اسلامی ایران و نیز تشریح وضعیت رژیم صهیونیستی اشاره کرد. ائمّۀ جمعه با ارائۀ این‌گونه اطلاعات و تحلیل‌ها تلاش می‌کردند تصویری واقع‌بینانه از شرایط میدان و موازنه قدرت ارائه دهند تا ضمن تقویت روحیۀ امید و اعتماد در میان مردم، از تأثیرگذاری روایت‌های تحریف‌شده و القائات رسانه‌های معاند جلوگیری شود. مانند خطبۀ زیر در زمان جنگ دوازده روزه:

«کسانی باید بترسند که سرزمین‌های اشغالی‌شان یک هشتادم سرزمین ماست؛ جمعیت ما ۱۰ برابر آنان و سرزمین ما ۸۰ برابر آنها است. به لطف خدا ما پنج هزار نقطۀ پهپادی داریم، صد شهر موشکی در اختیار داریم؛ هنوز از تمامی توانمندی‌های خود استفاده نکرده‌ایم، تاکنون تنها ۳ درصد از پهپادها و ۷ درصد از موشک‌ها بکار رفته است، و مجموعاً کمتر از ۳۰ درصد ظرفیت‌ها به‌کار گفته شده است. ما برای جنگ سخت‌تر از این نیز آماده‌ایم».^[17]

از دیگر نکات قابل توجه در خطبه‌های این ایّام، بیان مستقیم و دست‌اوّل برخی وقایع و تحولات مهم و همچنین تحلیل آنها برای افکار عمومی بود. ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از تریبون نمازجمعه، ضمن اشاره به رخدادهای مهم مرتبط با جنگ و تحولات منطقه‌ای، تلاش می‌کردند ابعاد مختلف این رویدادها را برای مردم تبیین و تحلیل کنند تا مخاطبان درک روشن‌تری از شرایط موجود به دست آورند. این رویکرد موجب می‌شد خطبه‌های نمازجمعه به منبعی برای دریافت تحلیل‌های معتبر و فهم دقیق‌تر تحولات جاری تبدیل شود. در این زمینه نیز می‌توان به نمونه‌ای از این‌گونه بیان و تحلیل وقایع در خطبه‌ها اشاره کرد:

«شاهکار بی‌نظیر اطلاعاتی ایران، فروپاشی زودهنگام رژیم منحوس صهیونیستی را رقم خواهد زد. وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران طی یک عملیات پیچیده، توانسته حجم انبوهی از اطلاعات محرمانه رژیم صهیونیستی را از سرزمین‌های اشغالی خارج کرده و در اختیار بگیرد. لذا کارشناسانِ اطلاعات معتقدند این عملیات مصداق کامل «ره صدساله را یک شبه طی کردن» است. این اقدام بزرگ خیلی پر اهمیت است؛ چون که اوّلاً …».^[18]

افرادی را که در صدد انتشار شایعات و اخبار کذب هستند می‌توان به منزلۀ ستون پنجم دشمن و نوعی نفاق درونی در جامعه دانست. به تعبیر دیگر، چنین افرادی مصداق «مرجفون» در آیۀ شریفۀ «لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَه»^[19] به‌شمار می‌آیند؛ کسانی که با شایعه‌پراکنی و انتشار اخبار نادرست، امنیت روانی جامعه را مخدوش کرده و زمینۀ اضطراب و بی‌اعتمادی عمومی را فراهم می‌کنند.

در همین راستا، بسیاری از ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود ضمن هشدار نسبت به پیامدهای مخرب شایعه‌پراکنی، بر ضرورت هوشیاری مردم در برابر این‌گونه اخبار و نیز لزوم برخورد جدی مسئولان قضایی با منتشرکنندگان شایعات تأکید کردند. در این زمینه می‌توان به سخنان حضرت آیت‌اللّه صفایی بوشهری، نمایندۀ ولی‌فقیه و امام‌جمعۀ بوشهر اشاره کرد که در خطبه‌های خود به‌صراحت به این موضوع پرداخته‌اند:

«این عملیات سخت همراه است با تهاجم نرم دشمن، شایعه‌پراکنی در فضای مجازی، ایجاد کاستی‌ها و کمبود های تصنعی. اخبار را از مراجع رسمی و در محیط اجتماعی و با امید و آرامش و مساعدت و دست هم گرفتن حرکت کردن و در راستای اهداف انقلاب با هدایت‌های مقام معظم رهبری پیش رفتن که ان‌شاءاللّه به‌زودی خواهیم دید که رژیم صهیونیستی به زانو درآمده و نه آمریکا و نه آلمان و نه انگلیس، نه فرانسه دیگر نمی‌توانند این مرده‌ای که روی زمین افتاده احیا کنند».^[20]

از جمله کارکرد‌های نمازجمعه در این ایّام جنگ، بیان سیاست‌های کلان نظام در خصوص روابط بین‌المللی و سیاست خارجی است که در این مورد در سال‌های گذشته می‌توان به خطبۀ نمازجمعه سال ۱۳۶۸ اشاره نمود. در راستای توجیه سیاست‌ جدید خارجی از تریبون نمازجمعه، رئیس‌جمهور وقت، مرحوم آقای هاشمی در مهر ۱۳۶۸ در خطبه‌های نمازجمعه تهران ضرورت این سیاست‌ها را تبیین کرد. همچنین ایشان در اسفند ۱۳۶۹ نیز در خطبه‌های نمازجمعه، سیاست دولت ایران را نسبت به همسایگان تشریح کرد.^[21]

۱-۴. تقویت روحیه مقاومت، آزادی و شجاعت

یکی از کارکردهای مهم خطبه‌های نمازجمعه در دوره‌های بحرانی، تقویت تاب‌آوری اجتماعی و ارتقای روحیۀ شجاعت و پایداری و روحیۀ مقاومت^[22] است، اشاره نمود. ائمّۀ جمعه با تبیین آموزه‌های دینی مرتبط با صبر، استقامت و توکل، و با استناد به آیات قرآن و سیره اهل‌بیت(علیهم السلام) تلاش می‌کردند الگوی معنوی و اخلاقی لازم برای مواجهه با دشواری‌ها را در جامعه تقویت کنند. این رویکرد، نمازجمعه را به بستری برای بازتولید امید، آرامش و انگیزه جمعی تبدیل می‌کرد. نکتۀ قابل توجه در معنای مقاومت، استمرار و ادامه است؛ یعنی مادامی‌که عامل برهم زنندۀ اعتدال در حال اعمال قوا باشد، مقاومت‌کننده باید در حفظ تعادل خود بکوشد.^[23] لذا این فریضه در طول جنگ نیازمند یادآوری مداوم و تثبیت آن در مردم است.

در ایّام جنگ دوازده روزه، حضور ائمّۀ جمعه با لباس رزم یا نمادهای همراهی با رزمندگان، جنبۀ نمادین پیدا می‌کرد و بر پیام همراهی، همدلی و مشارکت اجتماعی می‌افزود. این امر می‌تواند نقش مهمی در افزایش اعتماد عمومی و تقویت روحیۀ جمعی ایفا کند.

همچنین، ائمّۀ جمعه با بیان ایثارگری‌ها و رشادت‌های نیروهای حاضر در خطوط مقدم، بر نقش الگوهای عملی در ایجاد انگیزه، امید و احساس مسئولیت اجتماعی به‌ویژه در میان جوانان تأکید می‌کردند. این الگوپردازی، هم جنبه معنوی دارد و هم در ادبیات ارتباطات، یکی از شیوه‌های مؤثر تقویت هویت جمعی^[24] و تحکیم انسجام اجتماعی^[25] به‌شمار می‌رود.

در مجموع، خطبه‌های نمازجمعه در چنین شرایطی نقشی فراتر از یک منبر عبادی پیدا می‌کنند و به نقش‌آفرینی فرهنگی و اجتماعی در ارتقای روحیۀ مقاومت، شجاعت و خودباوری می‌انجامند.

از جملۀ آن می‌توان به سخنان ائمّۀ جمعه ذیل اشاره نمود:

«امام حسین(ع) در روز عاشورا فرمود: هَیْهاتَ مَنَّا الذِّلَّهُ! ما هرگز ذلّت را نمی‌پذیریم! امروز هم دشمن می‌خواهد با حمله به ایران، ما را به تسلیم وادار کند؛ امّا غافل از آنکه ملتی که عید غدیر را عید ولایت می‌داند، هرگز در برابر زورگو سر فرود نمی‌آورد! به یاد داشته باشید: وقتی اسرائیل به ایران حمله می‌کند، تنها یک کشور را هدف نگرفته؛ او به تمام مقدسات اسلام حمله کرده است! ما همان‌گونه که در غدیر، مولای خود را شناختیم، امروز هم مولای خود را می‌شناسیم و اطاعت می‌کنیم و هم دشمن خود را می‌شناسیم؛ صهیونیسم، استکبار و هر کسی که پشت آنان بایستد!».^[26]

«یک جامعه، قوام آن به مقاومت است؛ کما اینکه هر پدیده ای که در عالم وجود شما فرض کنید بقاء او، بالندگی و اثربخشی او بستگی دارد به درجۀ مقاومت آن. اگر یک نهال در مقابل توفان یا یک درخت در برابر توفان مقاومت نکند ریشه‌کن خواهد شد؛ اگر یک بنا در مقابل تکانه‌های زلزله مقاوم نباشد، منهدم خواهد شد، کوه اگر در برابر زلزله‌های سهمگین مقاومت نکند متلاشی خواهد شد. یک جامعه نیز اگر قدرت مقاومت نداشته باشد، از هم خواهد پاشید».^[27]

کارکرد اجتماعی و روان‌شناختی

۲-۱. ایجاد وحدت و همدلی در جامعه

وحدت و همبستگی، از بنیادی‌ترین اصول در جامعۀ اسلامی است که در قرآن کریم^[28] و روایات معصومین(علیهم السلام) ^[29]به آن تأکید فراوان شده است. یکی از کارکردهای مهم نمازجمعه، ایجاد همبستگی و تقویت وحدت اجتماعی در میان مسلمانان است. در فقه شیعه، برگزاری بیش از یک نمازجمعه در محدوده‌ای نزدیک به یکدیگر جایز دانسته نشده و معمولاً فاصله‌ای در حدود یک فرسخ برای برگزاری آن در نظر گرفته می‌شود. این حکم فقهی در عمل سبب می‌شود که در هر شهر یا منطقه، نمازجمعه به صورت یک اجتماع گسترده و فراگیر برگزار گردد و بخش قابل توجهی از ساکنان آن منطقه در یک گردهمایی مشترک شرکت کنند. از این‌رو، نمازجمعه را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات دینی و اجتماعی در سطح محلی دانست که زمینۀ تعامل و همگرایی میان اقشار مختلف جامعه را فراهم می‌آورد.

از نظر اجتماعى و سیاسى نیز می‌توان گفت نمازجمعه یک کنگرۀ عظیم هفتگى است که بعد از کنگرۀ سالانۀ حج، بزرگ‌ترین کنگره اسلامى است و به همین‌ دلیل، در روایت از امام صادق(ع) به نقل از پیغمبر اکرم(ص) آمده است: جمعه، حج کسانى است که قادر به شرکت در مراسم حج نیستند.^[30] این روایت نشان‌دهندۀ جایگاه والای نمازجمعه در منظومۀ عبادی و اجتماعی اسلام است. در واقع، می‌توان گفت اسلام برای شکل‌گیری و تقویت پیوندهای اجتماعی سه سطح از اجتماع را مورد توجه قرار داده است: نخست اجتماعات روزانه که در قالب نماز جماعت شکل می‌گیرد؛ دوم اجتماع هفتگی مسلمانان در نمازجمعه؛ و سوم اجتماع سالانه و جهانی مسلمانان در مراسم حج.^[31]

نمازجمعه با گردهم‌آوری اقشار مختلف مردم، فضایی سرشار از اخوت و همدلی ایجاد می‌کرد. لذا شاهد حضور افراد با گرایش‌های مختلف دینی بودیم که گاه به دلیل اختلاف و ناراحتی از نمازجمعه و مساجد رانده شده بودند. مشاهدات میدانی و گزارش‌های منتشرشده از سوی ستادهای برگزاری نمازجمعه نیز نشان می‌دهد که در برخی مقاطع، افراد بسیاری برای نخستین‌بار در این اجتماع شرکت کرده‌اند. این امر خود بیانگر ظرفیت نمازجمعه در گسترش مشارکت اجتماعی و تقویت همبستگی عمومی است. حجت‌الاسلام و المسلمین برقراری امام‌جمعۀ اسلام‌شهر به‌خوبی به این نکته اشاره نموده است:

«از همین جا تشکر کنم از عموم مردم که پای کارند و امروز این نمازجمعه به مثابۀ نماز عید فطر است که مصلی مملو از جمعیت است و اینها آمده‌اند که به دشمن بگویند که ما اهل مبارزه و مقابله و مقاتله با کسانی هستیم که بخواهند در مقابل هویت ما و ماهیت ما بایستد».^[32]

این محوریت، انسان را به یاد دوران دفاع مقدس می‌اندازد که مساجد و پایگاه‌های نمازجمعه یکی از مکان‌های وحدت‌آفرین برای مردم به‌حساب می‌آمد. خطیب نمازجمعۀ تهران حجت‌الاسلام و المسلمین حاج علی‌اکبری در ایّام جنگ به‌خوبی بیان می‌کند:

«شبکۀ پر نور نمازجمعه و امامت جمعه و پایگاه‌های نمازجمعه، مصلی‌ها، ستادها، مثل دوران دفاع مقدس، پایگاه اصلی انسجام مؤمنان ما خواهند بود».^[33]

 همچنین ائمّۀ جمعه با بیان و تشویق این وحدت شکل گرفته در سطح جامعه سعی در ترویج و گسترش بیش از پیش این امر می‌کردند. یکی از روش‌های ائمه‌جمعه در تحقق این امر، اشاره بر جریان‌های تاریخی است؛ مانند اشارۀ امام‌جمعه به این امر در خطبه‌ها:

«و شگفت آنکه فقط نمازجمعه‌ای‌ها و مسجدی‌ها نبودند. دهه‌هشتادی‌هایی که دشمن روی آنها حساب ویژه باز کرده بود، اکنون ضدصهیونیستی‌ترین قشر جامعه‌اند. دختران و پسرانی که روزی به آنان با دید تردید نگریسته می‌شد، امروز پیشتازان میدان حماسه‌اند. ورزشکاران، هنرمندان، حتی سلبریتی‌ها، در میدان آمدند. در کجای دنیا یک ورزشکار، هتلی را برای اسکان آوارگان اجاره می‌کند؟ این زیست مهربانانه، این وحدت کلمه، محاسبات دشمن را به محاق برد».^[34]

«آنچه که در ملت عزیز ما دیده شد، آفرین بر شما! وحدت شگفتی‌ساز ملت عزیز ما دیدنی بود. در آن نمازجمعۀ متفاوت و در آن راهپیمایی عظیم و میلیونی غدیر چشم نواز و با عظمت. خانوادۀ شهدا چه مواضعی گرفتند! چقدر محکم بودند! همۀ اقشار، یک صدا به میدان آمدند، اصناف، گروه‌ها، اقوام، در داخل، در خارج، کاملاً بر خلاف محاسبات دشمن. آن نمونۀ چشم‌نوازش هم در صدا و سیما، طلوع زینبی آن مجری، بانوی مکرم بود که یک حادثۀ تاریخی و بسیار باارزش به تعبیر رهبر عزیزمان بود، ثبت شد. طلوع محبت و برادری و مواسات بود در بین مردم ما که بحمداللّه به صورت زائدالوصفی هم ادامه دارد».^[35]

۲-۲. تقویت روحیۀ مقاومت، شجاعت و آرامش روانی

در جریان جنگ دوازده روزه، دو نمازجمعه برگزار شد؛ نخست، در روزهای آغازینِ درگیری و دوم، حدود هشت روز پس از شروع جنگ. برگزاری این اجتماعات عبادی در شرایطی که کشور در معرض حملات دشمن قرار داشت، خود حامل پیام مهمی برای جامعه بود. حضور خود ائمّۀ جمعه در چنین شرایطی با وجود امکان قرار دادن امام‌جمعه موقت در شهر و تداوم برگزاری نمازجمعه بدون تعطیلی، نوعی دعوت عملی به حفظ آرامش، پایداری و اعتماد در میان مردم به شمار می‌رفت.

جنگ تحمیلی، افزون بر ابعاد نظامی، با جنگ روانی گسترده‌ای نیز همراه بود؛ حملات موشکی و هوایی به شهرها، همراه با فضای نااطمینانی و نگرانی عمومی، می‌توانست بر روحیه جامعه تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، خطبه‌های نمازجمعه نقشی مهم در مدیریت فضای روانی جامعه ایفا می‌کرد. ائمّۀ جمعه با سخنرانی‌ها و توصیه‌های خود تلاش می‌کردند آرامش، امید و اطمینان را در میان مردم تقویت کنند و از گسترش اضطراب اجتماعی جلوگیری نمایند. از این منظر، مصلاهای نمازجمعه می‌توانستند همچون فضایی برای آرامش‌بخشی، بصیرت‌افزایی و تقویت روحیه جمعی عمل کنند. مقام معظم رهبری دربارۀ این ظرفیت نمازجمعه در اوایل انقلاب اشاره نموده اند:

«من در آن سال‌های اوّل انقلاب و روزهایی که تشنّج و جنگ روانی دشمن علیه ما در حد اعلی بود، بالعیان مشاهده می‌کردم یکی از عواملی که در مقابل آن جنگ روانی عجیبی که دشمن به‌وسیلۀ گروهک‌ها و غیرذلک راه انداخته بود، آرامش می‌داد همین نمازهای جمعه بود؛ نقش ائمّۀ جمعه بود؛ لذا دشمن، ائمّۀ جمعه را نشان گرفت؛ چون می‌دید این‌ها چقدر نقش دارند».^[36]

در این میان، استناد به آموزه‌های دینی نیز جایگاه مهمی در ایجاد آرامش روانی داشت. ائمّۀ جمعه با یادآوری آیاتی همچون «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»^[37]و اشاره به وعده‌های الهی دربارۀ یاری مؤمنان، تلاش می‌کردند روحیه امید و اعتماد را در میان مردم تقویت کنند. در واقع، در شرایط بحران، آرامش و اطمینان رهبران اجتماعی و دینی می‌تواند به جامعه منتقل شود و به کاهش اضطراب و نگرانی عمومی کمک کند.

«آیۀ ۱۴۰ سورۀ «آل‌عمران» نیز ادامۀ همین بحث است و باید به خاطر بیاوریم که خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ»، مردم، جنگ، زد و خورد است و یکطرفه نیست؛ ممکن است دشمنان جایی را هدف قرار دهند. خداوند در قرآن می‌فرماید: اگر ضربه‌ای خوردید، ضربه‌ای هم زدید؛ پس دیگر چه غصه‌ای دارید؟ جنگ کردن را از امام راحل(ره) یاد گرفتیم که رسماً فرمود: ما مرد جنگ بوده‌ایم و کسی که این‌گونه است می‌داند جنگ، زد و خورد دارد. امّا با تکیه بر عزم خویش و اراده‌ای که خدای متعال به ما عنایت فرموده است، می‌دانیم که این نبرد  به اذن‌اللّه جز با شکست دشمن صهیونیستی پایان نخواهد یافت».^[38]

ائمّۀ جمعه با تبیین مفهوم مقاومت اسلامی و استناد به آیات قرآن و سیرۀ ائمّۀ اطهار(علیهم السلام)، روحیۀ شجاعت و استقامت را در مردم تقویت می‌کردند. بیان رشادتهای رزمندگان در خط مقدم، الگویی عملی برای جوانان بود.

همچنین، در سخنان آنان به جایگاه والای ایثار و شهادت در فرهنگ اسلامی اشاره می‌شد و از این طریق تلاش می‌شد تا ارزش‌های معنوی مرتبط با فداکاری و دفاع از جامعه برای مردم تبیین شود. این‌گونه تبیین‌ها می‌توانست در کنار ایجاد آرامش، روحیۀ شجاعت، مقاومت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را نیز در میان مخاطبان تقویت کند. در این خصوص می‌توان به سخنان خطیب نمازجمعۀ تهران با استناد به خطبۀ ۱۸۲ نهج البلاغه استناد کرد:

«آن‌هایی که رفتند ، اجازه بدهید ویژگی‌هایشان را بخوانم « أَوِّهِ عَلَى إِخْوَانِیَ »؛ آه بر این برادرانم که رفتند. «الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ»؛ قران را خواندند و عمل کردند. «وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ»؛ واجب و وظیفه‌شان را فهمیدند و انجام دادند. « أَحْیَوُا السُّنَّهَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَهَ»؛ سنت را زنده کردند و بدعت را میراندند. « دُعُوا الی الْجِهَادِ فَأَجَابُوا»؛ دعوت به جهاد شدند و آن را پذیرفتند. «وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ»؛ به رهبرشان اطمینان کردند و صمیمانه از او پیروی کردند. اینها که رفتند، چه فرماندهان عزیز و چه دانشمندان عزیز این ویژگی را داشتند».^[39]

۲-۳. ترویج ارزش‌های عبادی و توسلات

در فرهنگ اسلامی، یاد خداوند و توسل به اولیای الهی از مهم‌ترین عوامل آرامش روحی و تقویت امید در شرایط دشوار به شمار می‌آید. قرآن کریم نیز با تأکید بر این حقیقت می‌فرماید: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»^[40]. بر همین اساس، توجه به ذکر، دعا و توسل همواره در فرهنگ دینی مسلمانان، به‌ویژه در شرایط بحران و جنگ، جایگاه ویژه‌ای داشته است. تجربۀ دوران دفاع مقدس نیز نشان می‌دهد که یکی از عوامل مهم تقویت روحیۀ رزمندگان، توجه به معنویت، دعا و توسل به درگاه الهی بوده است.^[41]

نمازجمعه به عنوان یک عبادت جمعی، زمینه‌ای برای تقویت معنویت و آرامش روحی در جامعه فراهم می‌کند. رهبر معظم انقلاب همۀ معنویت انقلاب را تقریبا به دستگاه امامت جمعه و نمازجمعه ارتباط می‌دهند.^[42] در کنار اقامۀ نمازجمعه، برگزاری دعاها و برنامه‌های عبادی جمعی ـ مانند قرائت بخش‌هایی از صحیفۀ سجادیه، سورۀ فتح، دعای جوشن صغیر و دیگر ادعیه-به تقویت این فضای معنوی کمک می‌کند و احساس امید و اطمینان را در میان حاضران افزایش می‌دهد. به عنوان نمونه در این خصوص به سخنان حجّت‌الاسلام و المسلمین شاهچراغی اشاره می‌کنیم:

«دومین جایی که درهای آسمان، باز می‌شود، هنگام دعا است؛ بنابراین از آن غافل نشوید.همان‌طور که رهبر معظم انقلاب فرمودند: سوره‌های «فتح» و «نصر»، دعای چهاردهم صحیفۀ سجادیه و دعای جوشن صغیر را بخوانیم.

دعای جوشن صغیر جزو مجرب‌ترین دعاهاست. وقتی که جنگ ۳۳ روزۀ لبنان اتفاق افتاد، مقام معظم رهبری برای شهید بزرگوار، سید حسن نصراللّه پیامی فرستاد و فرمود: می‌خواهید پیروز شوید؟ دعای جوشن صغیر را بخوانید. این دعا،  دعای مظلوم به درگاه خداست وخداوند دعای مظلوم را رد نمی‌کند».^[43]

 ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود نیز مردم را به ذکر الهی، توکل بر خداوند و توسل به اهل‌بیت(علیهم السلام) دعوت می‌کردند و این امور را از مهم‌ترین عوامل تقویت روحیه و پایداری در شرایط دشوار معرفی می‌نمودند. تأکید بر توکل به خدا و اعتماد به نصرت الهی، به‌عنوان یکی از عناصر اصلی پیروزی در نگاه دینی، می‌تواند پشتوانۀ معنوی مهمی برای جامعه ایجاد کند. ائمّۀ جمعه، توکل به خداند را مهم‌ترین ابزار و  عنصر پیروزی جبهۀ حق معرفی می‌کردند:

«ما  چیزی داریم که دشمنان ما ندارند و آن «خداست». عزیزان من! چون ما خدا را داریم، هیچ چیز کم نداریم. هیچ قدرتی روی کرۀ زمین با قدرت ما قابل موازنه نیست؛ زیرا هر قدرتی را که تصور کنید، تحت حاکمیت خداوند است و خدایی که حاکم بر همۀ قدرت‌ها است، همراه ماست. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «من کان لله کان اللّه له» هر کسی که برای خدا باشد،  خدا نیز برای او است. تمام فداکاری‌ها، جان‌فشانی‌ها، و مجاهدت‌هایی که عزیزان ما در عرصۀ مقابله با دشمنان خدا  از خود نشان می‌دهند، تنها برای خداست؛ بنابراین خداوند با ما و برای ماست.

ازآن‌جایی‌که خدا را داریم، هیچ‌کس در عرصۀ وجود از ما قدرتمندتر نیست. منتها باید مراقب باشیم که این توحید در دعا را حفظ کنیم و آن را از دست ندهیم».^[44]

نمونه‌هایی از چنین رویکردی در دوران دفاع مقدس نیز دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که برخی از علما و بزرگان دینی با برگزاری مجالس دعا و توسل برای سلامتی رزمندگان و موفقیت آنان، تلاش می‌کردند فضای معنوی جبهه‌ها را تقویت کنند. برای مثال نقل شده است که آیت‌اللّه بهاءالدینی مجالس توسل برای سلامتی رزمندگان برگزار می‌کرد و آیت‌اللّه اشرفی اصفهانی نیز در شب‌های عملیات به قرائت دعای کمیل می‌پرداخت. این برنامه‌های معنوی، نقش مهمی در تقویت روحیۀ ایمان، امید و پایداری در میان رزمندگان ایفا می‌کرد.

 به همین دلیل، ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود به مناسبت‌های دینی نیز توجه می‌کردند و از این فرصت برای تقویت معنویت و یادآوری آموزه‌های الهی بهره می‌گرفتند. برای نمونه، در ایّام مرتبط با روز مباهله، برخی خطیبان با اشاره به این واقعۀ تاریخی، بر اهمیت توکل به خداوند، اعتماد به حقانیت راه الهی و اتکای مؤمنان به نصرت الهی تأکید می‌کردند و این مفاهیم را با شرایط جامعه پیوند می‌دادند. چنین رویکردی می‌تواند به تعمیق معنویت و تقویت امید و اعتماد در میان مخاطبان کمک کند. به عنوان نمونه:

«روز مباهله، دعوت مؤمنان به توکل و اعتماد به خدای متعال است. روز مباهله این پیام را دارد که در جبهۀ حق، کثرت و عدد حرف اوّل را نمی زند، طهارتِ جان و اتصال به ملکوت حرف اوّل را می‌زند؛ «کَمْ مِنْ فِئَهٍ قَلِیلَهٍ غَلَبَتْ فِئَهً کَثِیرَهً بِإِذْنِ اللَّهِ».^[45]

 کارکرد سیاسی و بسیج‌کننده

3-1 تقویت روحیه برائت از مستکبرین و سازماندهی راهپیمایی‌ها

در اندیشۀ اسلامی، اصل برائت از مشرکین و مستکبران یکی از مفاهیم مهم اعتقادی و اجتماعی به شمار می‌آید. این اصل که در آموزه‌های قرآنی و در مناسک حج نیز مورد تأکید قرار گرفته است، بیانگر موضع‌گیری صریح مسلمانان در برابر ظلم، استکبار و سلطه‌طلبی است. در همین چارچوب، خطبه‌های نمازجمعه بستری مناسب برای تبیین مبانی اعتقادی این اصل و روشنگری دربارۀ ماهیت قدرت‌های سلطه‌گر فراهم می‌کند.

ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود با تحلیل شرایط جنگ و تبیین اهداف دشمن، تلاش می‌کردند آن را صرفاً یک منازعۀ نظامی یا مرزی معرفی نکنند، بلکه در قالب تقابل جبهۀ حق و باطل و رویارویی با نظام سلطه تفسیر نمایند. چنین تحلیلی سبب می‌شد تا مردم جنگ را نه تنها به عنوان یک درگیری نظامی، بلکه به عنوان بخشی از یک مبارزۀ گسترده‌تر برای دفاع از ارزش‌های دینی و استقلال جامعۀ اسلامی درک کنند. این رویکرد می‌تواند احساس مسئولیت و مشارکت عمومی را افزایش داده و زمینه حمایت گسترده مردمی از جبهه‌ها را فراهم سازد.

«به تعبیر شهید مقاومت، سید حسن نصراللّه که فرمود: «نبرد با اسرائیل، پاک‌ترین نبرد است؛ مثل نبرد سیدالشهدا(ع) با یزید». امروز ما افتخار می‌کنیم که پاک‌ترین لشکر اسلام با رذل‌ترین و خبیث‌ترین لشکر دشمنان اسلام و بشریت در حال نبرد هستند. تقابل حقیقی حق و باطل و اسلام و کفر در جریان است. «بَرَزَ الإِسْلامُ کُلُّهُ اِلی الشِّرْکِ کُلِّه»، (تمام اسلام در برابر تمام کفر قرار گرفته )، امروز تجلی پیدا کرده است و ان‌شاءاللّه پیروزی با جبهه حق است؛ همان‌طور که خدای متعال فرمود: «إِنَّ حزبَ اللّه هم الغالبون»».^[46]

از سوی دیگر، نمازجمعه در عمل نیز به پایگاهی برای اعلام انزجار از مستکبران و نمایش وحدت و ارادۀ عمومی جامعه تبدیل شده و از جلوه‌های این امر، برگزاری راهپیمایی‌های مردمی پس از اقامۀ نمازجمعه است. این راهپیمایی‌ها که در بسیاری از شهرها برگزار می‌شود، ضمن اعلام موضع عمومی جامعه در برابر دشمن، به تقویت روحیه مقاومت و همبستگی اجتماعی کمک می‌کند.

از همان روزهای آغازین جنگ، که حملۀ دشمن در سحرگاه روز جمعه اتفاق افتاد، اجتماعات نمازجمعه به صحنۀ حضور گستردۀ مردم و اعلام حمایت از جبهه‌های دفاع تبدیل گردید. در بسیاری از شهرها، مردم پس از اقامۀ نمازجمعه با برگزاری راهپیمایی‌های گسترده، حمایت خود را از رزمندگان و مخالفت خود را با تجاوز دشمن اعلام کردند. همچنین در طول سال‌های جنگ، مراسم تشییع پیکر شهیدان که گاهی پس از نمازجمعه برگزار می‌شد، به نمادی از حضور شجاعانه و آگاهانۀ مردم در حمایت از آرمان‌های دفاع، تبدیل شد. این اجتماعات علاوه بر پاسداشت مقام شهیدان، به تقویت روحیۀ ایثار، مقاومت و همبستگی در جامعه نیز کمک می‌کرد.

«شما می‌بینید که ملت ایران به صورت خانوادگی در راهپیمایی کیلومتری غدیر‌خم حضور پیدا کردند؛ هفتۀ گذشته نیز خانوادگی در مراسم خشم و نفرت از رژیم صهیونیستی حضور به هم رساندند. دیروز هم به‌طور خانوادگی در مراسم تشییع پیکر شهدای راه قدس در شهرستان اسلامشهر شرکت کردند و امروز نیز شاهد حضور خانوادگی آنان در نماز‌جمعه هستیم. لذا دشمن با پای خود آمده و این جنگ را شروع کرده، در واقع گور خود را کنده است. گواه این مدعا حضور همین ملت است؛ نمونه‌اش همین نماز جمعه، تشییع عظیم دیروزِ مردم رشید و شهید‌پرور اسلامشهر در پای تابوت شهدا، مهمانی کیلومتری غدیر‌خم و راهپیمایی خشم، نفرت و نصر در جمعۀ گذشته است. امروز هم مردم اقتدار خود را در این راهپیمایی نشان خواهند داد.»^[47]

۳-۲ تقویت روحیه جهاد و پشتیبانی از حکومت اسلامی

 از کارکردهای مهم نمازجمعه در شرایط جنگ و بحران، تقویت روحیۀ جهاد، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و حمایت از حکومت اسلامی در میان مردم است. نمازجمعه در اندیشۀ سیاسی اسلام تنها یک عبادت فردی نیست، بلکه نهادی اجتماعی-سیاسی محسوب می‌شود که در آن مسائل مهم جامعۀ اسلامی تبیین و جهت‌گیری عمومی جامعه مشخص می‌گردد. از این‌رو، خطبه‌های نمازجمعه می‌تواند نقش مهمی در تبیین وظایف دینی مردم در قبال دفاع از جامعۀ اسلامی و حمایت از نظام سیاسی ایفا کند.

در شرایط جنگ، ائمّۀ جمعه با استناد به آموزه‌های قرآنی و روایی دربارۀ جهاد و دفاع از سرزمین اسلامی، تلاش می‌کردند مفهوم جهاد دفاعی را برای مردم تبیین کنند و نشان دهند که دفاع از کشور و حفظ استقلال و امنیت جامعۀ اسلامی، وظیفه‌ای دینی و اجتماعی است. آیاتی همچون «وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ»^[48] و دیگر آموزه‌های دینی دربارۀ دفاع از مظلوم و مقابله با تجاوز، در این زمینه مورد استناد قرار می‌گرفت. این تبیین‌ها سبب می‌شد که حضور در عرصه‌های مختلف دفاعی و پشتیبانی از جبهه‌ها به عنوان وظیفه‌ای دینی و مسئولیتی اجتماعی در ذهن جامعه شکل گیرد.

در همین راستا، ائمّۀ جمعه در خطبه‌های خود علاوه بر تشویق جوانان به حضور در جبهه‌ها، مردم را به پشتیبانی همه‌جانبه از رزمندگان نیز دعوت می‌کردند. کمک‌های مردمی، پشتیبانی‌های لجستیکی، کمک‌های مالی و معنوی به جبهه‌ها و همکاری با نهادهای انقلابی از جمله موضوعاتی بود که در خطبه‌ها مورد تأکید قرار می‌گرفت. این توصیه‌ها موجب می‌شد اقشار مختلف جامعه، خود را در دفاع از کشور سهیم بدانند و نوعی بسیج عمومی اجتماعی برای پشتیبانی از جبهه‌ها شکل گیرد.

از سوی دیگر، نمازجمعه بستری برای تقویت پیوند میان مردم و حکومت اسلامی نیز محسوب می‌شد. در خطبه‌ها، ضرورت حفظ وحدت ملی، اعتماد به رهبری جامعه و حمایت از نهادهای مسئول در اداره کشور مورد تأکید قرار می‌گرفت. این امر در شرایط جنگی اهمیت بیشتری می‌یافت؛ زیرا انسجام میان مردم و حاکمیت می‌توانست در افزایش توان مقاومت جامعه نقش مؤثری ایفا کند.

«امیرالمومنین(ع) در هنگام جنگ این‌گونه دعا کرده است که خدایا اگر پیروزی را به ما می‌دهی ما را حفظ کن که متکبر نشویم و اگر دشمنان می‌خواهند میدان‌داری کنند مرگم را در شهادت قرار بده؛ یعنی حضرت اعتقاد داشته است که نباشیم و ببینیم یک روز پرچم کفر بالاتر رفته باشد. ما نیز امروز به محضر امام زمان(عج) و نائب بر حقش ولی امر مسلمین جهان عرض کنیم که تا شیعیان علی(ع) و عاشقان علی بن ابی طالب(ع) هستند فریادشان این است که «می‌جنگیم، می‌رزمیم سازش نمی پذیریم».^[49]

 از اقدامات ائمّۀ جمعه اشاره به صحنه‌های پرشور و مورد توجه قرار دادن مردم به این رویدادها، به منظور تقویت روحیۀ جهادی آنان است. برای نمونه، می‌توان به جریان حمله به صداوسیمای جمهوری اسلامی و نقش‌آفرینی تحسین‌برانگیز سرکار خانم سحر امامی در آن شرایط اشاره کرد که حجت الاسلام دژکام به خوبی به آن پرداخته است:

رهبر انقلاب از شما مردم تجلیل کردند و شما ایستاده‌اید و مردانگی کرده‌اید و در روز قیامت از خود حضرت علی(ع) خواهید شنید که از شما راضی هستند. همچنین باید از این بانوی با‌عظمت و مایۀ افتخار تقدیر کرد؛ بانویی که در میانۀ حملۀ دشمن ایستاد و علیه آنان رجز خواند. الحمد‌للّه این یک نفر بانو نشان داد که ایران کشور چه مردان و زنانی است؛ او جنگ را به صحنۀ  رسانه کشاند و پیروز بیرون آمد. تنها سه دقیقه پس از هدف قرار گرفتن استودیو، ایشان در استودیو دیگر حاضر شد. این یک افتخار است و از آن تقدیر می‌کنیم و خدای متعال را شکرگزاریم که چنین ملت و چنین بانوان و مردان پای کاری داریم.^[50]

یکی از ظرفیت‌های مهم نمازجمعه حراست از انقلاب اسلامی است که رهبر معظم انقلاب فرمود: «مطلب مهم و غیر جدید، عبارت از اهمیت حیاتی نمازجمعه در حراست از این انقلاب و تاثیرش در اداره و پیشرفت امور جاری کشور است.»^[51]

در طول تاریخ، مواردی را مشاهده می‌کنیم که هر کس می‌خواست بر ضد حکومتی قیام کند، نخست از شرکت در نمازجمعۀ او خودداری می‌کرد، چنان که در داستان «عاشورا» می‌خوانیم: گروهی از شیعیان در خانۀ «سلیمان بن صرد خزاعی» جمع شدند، و نامه‌ای خدمت امام حسین(علیه السلام) از «کوفه» فرستادند، در نامه آمده بود: «نعمان بن بشیر» والی «بنی امیه» بر «کوفه»، منزوی شده، ما در نمازجمعۀ او شرکت نمی کنیم و چنانچه بدانیم شما به سوی ما حرکت کرده اید، او را از «کوفه» بیرون خواهیم کرد.^[52] لذا می‌توان این حضور مردم را موجب تقویت حکومت اسلامی دانست.

۳-۳ بسیج مردمی برای پشتیبانی از جبهه‌ها

از کارکردهای مهم نمازجمعه در دوران جنگ، ایفای نقش در بسیج مردمی برای پشتیبانی از جبهه‌ها بود. نمازجمعه به عنوان یک اجتماع گسترده و منظم هفتگی، فرصت مناسبی برای اطلاع‌رسانی، سازماندهی و تشویق مردم به مشارکت در حمایت از رزمندگان فراهم می‌کرد. این امر زمانی دو چندان می‌شود که بدانیم امام خامنه‌ای ائمّۀ جمعه را پایگاه هدایت و رهبری مردم در سراسر کشور می‌دانند.^[53] در این اجتماعات، ائمّۀ جمعه با تبیین شرایط جبهه‌ها و بیان نیازهای رزمندگان، مردم را به مشارکت در عرصه‌های مختلف پشتیبانی دعوت می‌کردند. بنیان گذار کبیر انقلاب حضرت امام خمینی (ره) به خوبی از این ظرفیت آگاه گشته بود و قبل از پیروزی انقلاب این نکته را فرموده بود که:

«در خطبۀ روز جمعه این طور نبود که فقط یک سوره و دعایی بخوانند و چند کلمه‌ای بگویند؛ با خطبه‌های جمعه، بسیج سپاه می‌شد و از مسجد به میدان جنگ می‌رفتند و کسـی کـه از مسجد بـه میدان جنگ برود، فقط تنها از خدا می‌ترسد ، و از کشته‌شدن و فقر و آوارگی نمی‌ترسد و چنین سپاهی، سپاه فاتح و پیروز است. هرگاه خطبه‌هایی را که راجع‌به جمعه است و خطبه‌های امیرالمومنین(ع) را ملاحظه کنید، می‌بینید که بنا بر این بوده که مردم را به راه بیندازند و به حرکت درآورند و به مبارزه برانگیزند، برای اسلام، فدایی و مجاهد بسازند و گرفتاری‌های مردم دنیا را برطرف کنند. اگـر هر روز جمعه مجتمع می‌شدند و مشکلات عمومی مسلمانان را به یاد می‌آوردند و رفع می‌کردند، یا تصمیم به رفع آن می‌گرفتند، کار به اینجا نمی‌کشید. امروز باید با جدّیت این اجتماعات را ترتیب دهیم و از آن برای تبلیغات و تعلیمات استفاده کنیم؛ به این ترتیب نهضت اعتقادی و سیاسی اسلام وسعت پیدا می‌کند و اوج می‌گیرد.»^[54]

خطبه‌های نمازجمعه علاوه بر ایجاد انگیزۀ معنوی برای حضور در جبهه‌ها، نقش مهمی در جلب مشارکت عمومی در پشتیبانی‌های مردمی داشت. کمک‌های مالی، جمع‌آوری اقلام مورد نیاز رزمندگان، تهیۀ مواد غذایی و پوشاک، و همکاری با نهادهای مردمی و انقلابی برای ارسال این کمک‌ها به مناطق عملیاتی، از جمله اقداماتی بود که با تشویق و هدایت ائمّۀ جمعه و با مشارکت مردم شکل می‌گرفت. این اقدامات نشان‌دهندۀ شکل‌گیری نوعی همبستگی اجتماعی گسترده در حمایت از جبهه‌های دفاع بود. این تجربۀ گرانبها در زمان ۸ سال دفاع مقدس تکرار شده بود و مردم در هر هفته، پول، جواهرات و … را به نمازجمعه تحویل می‌دادند و در کنار آنها صف‌های طولانی اعطای خون به‌وجود می‌آمد.^[55]

از سوی دیگر، نمازجمعه بستری برای آگاهی‌بخشی عمومی دربارۀ اهمیت نقش مردم در پشتیبانی از جنگ محسوب می‌شد. ائمّۀ جمعه با تأکید بر این نکته که پیروزی در جنگ تنها به حضور رزمندگان در میدان نبرد وابسته نیست، بلکه به حمایت و همراهی مردم در پشت جبهه نیز نیاز دارد، تلاش می‌کردند حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی را در میان مخاطبان تقویت کنند. این رویکرد موجب می‌شد اقشار مختلف جامعه، از خانواده‌ها گرفته تا اصناف و گروه‌های مردمی، خود را در موفقیت جبهه‌ها سهیم بدانند.

نمازجمعه با فراهم آوردن بستری برای اطلاع‌رسانی، انگیزه‌بخشی و سازماندهی مشارکت مردمی، نقشی مهم در شکل‌گیری بسیج عمومی جامعه برای پشتیبانی از رزمندگان ایفا می‌کرد و به تقویت پیوند میان جبهه‌ها و مردم در پشت جبهه کمک می‌نمود.

«و اینجانب پیشنهاد می‌دهم که حتماً، پویش «ایران همدل» را ادامه دهیم؛ این همان پویشی بود که مردم به کمک‌های مالی، طلا، و دیگر اقلام، برای حمایت از جبهه مقاومت؛ یعنی لبنان و فلسطین، می‌پرداختند. حال، وقت آن است که این کمک‌ها را ان‌شاءاللّه انجام دهیم و برای تقویت جبهۀ داخلی، رزمندگان اسلام و حمایت از مقاومت، در نمازجمعه‌های هفتگی، مراکز جمع‌آوری کمک راه‌اندازی کنیم، و از طریق دفتر مقام معظم رهبری، این کمک‌ها را به دست کسانی که در خط مقاومت و رزمندگان اسلام هستند، برسانیم.»^[56]

«از عموم مردم عزیزمان در آستانۀ ماه ایثار و فداکاری، توقع داریم پویش گستردۀ مواسات و خدمت رسانی و مهرورزی را چنان که آغاز کردند، با قوّت ان‌شاءاللّه ادامه دهند و با خادمان خودشان در سطوح مختلف همکاری کنند.»^[57]

مورد دیگر استفاده از ظرفیت هیئات مساجد و گروه‌های جهادی برای آسیب دیدگان جنگ و پشتیبانی جبهه است؛ که حجت‌الاسلام و المسلمین حاج علی اکبری به خوبی به آن اشاره نمودند:

« امسال حال و هوای کشور ما این اقتضا را دارد که به لطف خدای متعال ما حسینی‌ترین محرم تاریخمان را تجربه کنیم ، با عاشورا و تاسوعایی متفاوت و ان‌شاءاللّه اربعینی ماندگار. از همۀ دست اندرکاران برنامه‌های محرم، از مادحان و ذاکران و منبری‌ها و امنا و موسسین مجالس حسینی، از همه و همه در هیئت‌ها و حسینیه‌ها و مساجد و سایر مراکز تمنا می‌کنیم امسال برنامه‌ها را کاملاً بر مدار حماسه و شجاعت و مقاومت ببندند. این اقتضای ویژه زمانۀ ماست و بعد، با الفت و خدمت رسانی و محبت نسبت به مردم، مخصوصاً آسیب دیدگان.»^[58]

نتیجه‌ گیری

بررسی خطبه‌های نمازجمعه در جریان جنگ دوازده روزۀ تحمیلی سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تریبون نمازجمعه و نقش‌آفرینی ائمّۀ جمعه فراتر از یک کارکرد صرفاً عبادی، به نهادی مؤثر در مدیریت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه در شرایط بحران تبدیل شده است. این نهاد دینی با تکیه بر جایگاه تاریخی روحانیت در هدایت افکار عمومی و بسیج اجتماعی، توانست در مواجهه با شرایط جنگی نقش‌های متعددی ایفا کند.

در بعد رسانه‌ای و فرهنگی، خطبه‌های نمازجمعه بستری برای مقابله با جنگ روانی و شناختی دشمن فراهم ساخت. ائمّۀ جمعه با تبیین ماهیت جنگ، تحلیل اهداف دشمن، انتشار اخبار موثق و پاسخ به شایعات، تلاش کردند افکار عمومی را از تأثیرپذیری از روایت‌های تحریف‌شدۀ رسانه‌های معاند مصون بدارند. این امر موجب شد نمازجمعه به یک رسانۀ راهبردی برای روشنگری، افزایش بصیرت عمومی و تحقق جهاد تبیین تبدیل شود.

در بعد اجتماعی و روان‌شناختی نیز نمازجمعه نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی، ایجاد آرامش روانی و افزایش تاب‌آوری جامعه ایفا کرد. گردهمایی گستردۀ مردم در مصلاهای نمازجمعه، در کنار تأکید ائمّۀ جمعه بر مفاهیمی همچون صبر، توکل، ایثار و مقاومت، موجب تقویت روحیۀ امید، شجاعت و اعتماد در میان مردم شد. همچنین ترویج دعا، ذکر و توسل به عنوان پشتوانۀ معنوی جامعه، نقش مهمی در کاهش اضطراب اجتماعی و تقویت پیوند معنوی جامعه در شرایط جنگی داشت.

در بعد سیاسی و بسیج‌کننده نیز نمازجمعه به بستری برای تقویت روحیۀ جهاد، برائت از مستکبران و حمایت از حکومت اسلامی تبدیل شد. ائمّۀ جمعه با تبیین ابعاد اعتقادی و ارزشی جنگ و با تأکید بر مسئولیت دینی مردم در دفاع از جامعۀ اسلامی، زمینۀ بسیج عمومی و مشارکت گستردۀ مردم در حمایت از جبهه‌ها را فراهم کردند. سازماندهی راهپیمایی‌های مردمی، دعوت به پشتیبانی از رزمندگان و تقویت ارتباط میان مردم و حاکمیت از جمله جلوه‌های این کارکرد بود.

در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نمازجمعه در جریان جنگ دوازده روزه، کارکردی چندبعدی و راهبردی در عرصه‌های رسانه‌ای، اجتماعی و سیاسی ایفا کرده و ائمّۀ جمعه با بهره‌گیری از ظرفیت خطبه‌ها توانسته‌اند در مدیریت افکار عمومی، تقویت انسجام ملی و بسیج اجتماعی برای حمایت از جبهه‌ها نقش مهمی ایفا کنند. این تجربه نشان می‌دهد که تریبون نمازجمعه همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای هدایت اجتماعی و تقویت سرمایۀ اجتماعی در جامعۀ اسلامی به شمار می‌آید و می‌تواند در شرایط بحرانی نقشی تعیین‌کننده در حفظ وحدت، امید و مقاومت ملی داشته باشد.

منابع

1. قرآن کریم
2. نهج البلاغه
3. معجم مقائیس اللغه، احمد بن فارس ابن فارس، قم‌، مکتب الاعلام الاسلامی‌، ۱۴۰۴ ق.
4. پایگاه اطلاع رسانی دفتر نمایندۀ ولی فقیه در استان فارس و امام‌جمعۀ شیراز emamat-jomeh.ir
5. پایگاه اطلاع‌رسانی ir.
6. پایگاه مجازی نمازجمعه (شورای سیاست گذاری ائمّۀ جمعه) ir
7. فقه القرآن، قطب‌الدین راوندی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی (ره)
8. تحریر الوسیله، تهران، روح‌اللّه خمینی، مؤسسۀ نشر آثار امام، چاپ چهارم، ۱۳۹۲.
9. صحیفۀ نور، روح اللّه خمینی، تهران، مؤسسۀ نشر آثار امام،
10. ولایت فقیه؛‌حکومت اسلامی، روح‌اللّه خمینی، تهران،‌ مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۴.
11. مقاومت در قرآن، سلمان نگهبان، اندیشه تقریب، چاپ دوم، ۱۳۹۹.
12. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی، نشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیۀ اصفهان، ۱۴۰۰ ش.
13. مقالۀ ضرورت حفظ بنیان‌های انسجام اجتماعی و وحدت ملی، سعید صادقی جقه، دیده‌بان امنیت ملی، ش ۶۷، ۱۳۹۶.
14. المیزان فی تفسیر القرآن، محمدحسین طباطبایی، چاپ اوّل، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1375ق.
15. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، بیروت، دارالعلوم، 1415ق.
16. تاریخ الأمم و الملوک، ابوجعفر محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ دوم، بیروت، دار التراث، 1387ق،
17. کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، علاءالدین علی بن حسام‌الدین بن قاضی خان قادری شاذلی هندی برهانفوری معروف به متقی هندی، بیروت، لبنان، ۱۴۱۳ ق.
18. کنز العمّال، متقی بن حسام‌الدین هندى، تحقیق و تصحیح حیانیو صفوه السقا، مؤسسه الرساله، بی‌تا.
19. بحار الأنوار( ط- بیروت)، محمد باقر بن محمد تقى مجلسی، چاپ دوم، دار إحیاء التراث العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق.
20. مقالۀ نقش سیاست گذاری اجتماعی در تقویت گرایش اعضای جامعه به هویت ملی، مجید عباس زاده مرزبالی، فصلنامه بحران پژوهی جهان اسلام، ش ۲۳، ۱۴۰۰.
21. عِلَلُ الشَّرائِع، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه، مکتبه الداوری المکتبه الحیدریه، نجف اشرف، ۱۳۸۵ ق.
22. الأمالی، محمّد بن محمّد بن نعمان عکبری بغدادی، ترجمۀ:حسین استادولی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، بی‌تا.
23. الکافی، محمّد بن یعقوب کلینی، قم، دار الحدیث، بی‌تا.
24. مقالۀ درآمدی بر جنگ روانی و شناختی در هندسه جنگ ترکیبی، محمدجواد غلامرضاپور، مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۴۰۱.
25. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، محمود سریع‌القلم، انتشارات فرزان روز، ۱۴۰۰.
26. مقالۀ‌ نمازجمعه و نقش آن در ادارۀ جامعۀ‌ اسلامی، جامعه‌شناسی کاربردی،‌ ش ۸، ۱۳۷۶.
27. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، بی‌تا.
28. فریضۀ استثنائی، هادی قهّار و حجّت امیری، قم، شورای سیاست‌گذاری ائمّۀ جمعه، ۱۴۰۳.

^[1]. «پس از پیوستن امام علی(ع) و همراهان، پیامبر(ص) در روز جمعه، به سمت مدینه حرکت کرد. هنگامی که وارد شهر گردید، در محلّۀ بنی‌سالم ساکن شد که با نزدیک ظهر روز جمعه، هم‌زمان شد و ایشان در همان مکان -که در گذر زمان به مسجد تبدیل شد- اوّلین خطبۀ جمعه را بیان کرد و با همراهان و مسلمانان، نمازجمعه را به‌جا آورد و این، اوّلین نماز جمعۀ پیامبر(ص) بود»، تاریخ طبری، ج ۲، ص ۱۱۴؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۲-‌۱۰؛ فقه القرآن، ج ۱، ص ۱۶۹؛ المیزان، ج ۱۹، ص ۲۶۳.

^[2]. الگوی جنگ روانی غرب علیه جمهوری اسلامی ایران.

^[3]. لطف الله دژکام، خطبه‌های نمازجمعۀ ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[4]. صحیفۀ امام، ج ۴، ص ۴۵۲.

[5]. فرقان، آیۀ ۵۲.

[6]. بحار الأنوار، ج ‌۶۷، ص ۷۱.

[7]. مجمع البیان، ج ۷، ص ۳۰۳.

^[8]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد جواد حاج علی‌اکبری، خطبه‌های نمازجمعۀ ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[9]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد جواد حاج علی‌اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[10]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید احمد علم‌الهدی ، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[11]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید احمد خاتمی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[12]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد باقر برقراری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴

[13]. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ص ۲۱۰-۲۳۰.

^[14]. بحار الانوار، ج ۶، ص ۵۸؛ علل الشرایع، ج ۱، ص ۲۵۱؛ وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۳۴۴.

^[15] . تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۲۲۱.

[16]. ر.ک: مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع)، «درآمدی بر جنگ روانی و شناختی در هندسه جنگ ترکیبی».

[17]. پایگاه مجازی نمازجمعه، رضا جوکار، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴

[18]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید حسین حسینی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[19]. احزاب، آیۀ ۶۰.

[20]. پایگاه مجازی نمازجمعه، غلامعلی صفائی بوشهری، خطبه‌های نمازجمعه، ۲۳ خرداد، ۱۴۰۴.

^[21] . ر.ک: بررسی تأثیر خطبه‌های نمازجمعه بر تحولات سیاسی خارجی ایران، ص ۳-۵.

^[22]. به معنای قیام و ایستادگی؛ معجم مقائیس اللغه‌، ج ۵، ص ۴۳؛ النهایه، ج ۴، ص ۱۲۵.

^[23]. مقالۀ مقاومت در قرآن، سلمان نگهبان.

^[24]. ر.ک: نقش سیاست‌گذاری اجتماعی در تقویت گرایش اعضای جامعه به هویت ملی، ص ۵.

[25]. ر.ک: مقالۀ ضرورت حفظ بنیان‌های انسجام اجتماعی و وحدت ملی. 

[26]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید حسین حسینی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[27].  پایگاه مجازی نمازجمعه، غلامعلی صفائی بوشهری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[28]^. «وَ اعتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقوا» آل عمران، آیۀ  ۱۰۳ ؛ «وَ لا تَکونوا کَالَّذینَ تَفَرَّقوا وَ اختَلَفوا» آل عمران، آیۀ  ۱۰۵.

^[29].  امام باقر(ع) نیز فرمود: «… یا معشرَ الْمُؤمنین تَأَلفوا و تَعاطَفوا هان ای گروه مؤمنان، مأنوس و متحد باشید و به هم مهربانی کنید»، الکافی، ج ۲، ص ۳۴۵. همچنین پیامبر(ص) فرمود: «إَسْمَعُوا وَ أَطیعوا لِمَنْ ولّاهُ اللّه الْأَمْر، فإنّه نظامُ الإسلام؛ از حاکمان الهی اطاعت کنید و گوش بفرمان باشید؛ زیرا اطاعت از رهبری مایۀ وحدت امت اسلام است». الأمالی (شیخ مفید)، ج ۱، ص ۱۴. پیامبر(ص) فرمود: «لا تَخْتَلفوا فإنَّ مَن کانَ قَبْلَکُمُ اخْتَلَفوا فَهلَکوا؛[۲۹] آنان که قبل از شما بودند اختلاف کردند و هلاک شدند»،

کنز العمّال، ح ۸۹۴. از امام صادق(ع) نیز نقل شده است:« تَواصَلوا و تَبارُّوا و تَراحَموا و کُونُوا إخوَهً بَرَرَهً کَما أمَرَ کُمُ اللّه؛ همان گونه که خدای عزوجل به شما دستور داده، با هم پیوند داشته باشید، به یکدیگر نیکی کنید و برادرانی نیکوکار باشید».[۲۹]. وسائل الشیعه، ج  ۸، ص ۵۵۲.

^[30].  عَنْ اَبیعَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ: جآءَ اَعْرابِىٌّ اِلَى النَّبِىِّ صلی الله علیه و آله … فَقالَ یا رَسُولَ اَللّه ِ اِنّى تَهَیَّأْتُ اِلَى الْحَجِّ کَذا وَ کَذامَرَّهً فَما قُدِرَ لى فَقالَ: … عَلَیْکَ بِالْجُمُعَهِ فَاِنَّها حَجُّ الْمَساکینِ. وسائل الشیعه، ج  ۵، ص ۵.

^[31]. تفسیر نمونه، ج ۲۴، ص  ۱۴۶.

[32]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد باقر برقراری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[33]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد جواد حاج علی‌اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[34]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سالار سنجری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[35]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد جواد حاج علی‌اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[36]. فریضۀ استثنائی، ص ۱۱۲.

[37]. رعد،  آیۀ ۲۸.

[38]. لطف الله دژکام، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴

[39]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید احمد خاتمی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

^[40]. رعد، آیۀ  ۲۸.

^[41]. غلامعلی صفائی بوشهری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴

[42]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با ائمّۀ جمعۀ کشور ۷/۳/۶۹.

[43]. پایگاه مجازی نمازجمعه، سید‌علی شاهچراغی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[44]. پایگاه مجازی نمازجمعه،سید‌احمد علم الهدی، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[45]. پایگاه مجازی نمازجمعه، مجمد جواد حاج علی اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[46]. پایگاه مجازی نمازجمعه، رضا جوکار، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[47]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمدباقر برقراری،خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[48]. بقره، آیۀ ۱۹۰.

[49]. لطف الله دژکام، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[50]. لطف الله دژکام، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[51]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با ائمه جمعۀ کشور ۷/۳/۶۹.

[52]. بحار الانوار، جلد ۴۴، صفحه ۳۳۳.

[53]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با ائمّۀ جمعه کشور7/۳/۶۹.

[54]. ولایت فقیه؛‌ حکومت اسلامی،‌ ص ۱۳۲.

[55]. ر.ک: نمازجمعه و نقش آن در ادارۀ جامعۀ‌ اسلامی، ص ۸۹-۹۲.

[56]. پایگاه مجازی نمازجمعه، رضا جوکار، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[57]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمدجواد حاج علی اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.

[58]. پایگاه مجازی نمازجمعه، محمد جواد حاج علی اکبری، خطبه‌های نمازجمعه، ۳۰ خرداد، ۱۴۰۴.